Explanatory footnotes

Here is the English translation:
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 1
1. In the original, the words adhinat li-Rabbihā are used, which literally mean “it will hear/listen to the command of its Lord.” But in Arabic idiom, adhina lahu does not simply mean “he heard the command” — it means that having heard the command, he obeyed it like a submissive subordinate, without the slightest defiance.
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 2
2. The earth being “spread out” means that the seas and rivers will be leveled, the mountains will be crushed into fragments and scattered, and all the earth’s unevenness will be flattened into a level plain. In Surah Ta-Ha, this state is described thus: Allah will “make it a barren, level plain, in which you will find no crookedness or unevenness” (verses 106-107). Al-Hakim, in Al-Mustadrak, with a sound chain of narration, relates from Jabir ibn Abdullah that the Messenger of Allah (peace be upon him) said: “On the Day of Resurrection, the earth will be spread out like a piece of leather; then there will only be standing room for people on it.” To understand this, one should keep in mind that on that day, all humans who have ever been created from the beginning of creation until the Resurrection will be brought back to life simultaneously and presented before the divine court. To gather such an enormous population, it is inevitable that the seas, rivers, mountains, forests, valleys, and low and high areas will all be leveled, turning the entire globe into one plain, so that all members of the human race may find a place to stand upon it.
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 3
3. The meaning is that all the dead humans lying within it will be cast out, and likewise all the evidence of their deeds contained within it will come out completely — nothing will remain hidden or buried within it.
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 4
4. It is not explicitly stated what will happen when these events occur, because the passage that follows makes it self-evident: that man is proceeding towards his Lord and is about to be presented before Him; his record of deeds is about to be given to him; and according to whatever that record contains, he will receive his reward or punishment.
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 5
5. That is, regarding all the striving and running about that you do in the world — you may go on thinking that this is only for the life of this world and for worldly purposes — but in reality, whether consciously or unconsciously, you are moving towards your Lord, and in the end you must arrive there.
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 6
6. That is, he will not be subjected to a harsh reckoning. He will not be asked why he did such-and-such deeds and what excuse he has for them. His good deeds along with his bad deeds will certainly be present in his record, but seeing that the scale of good deeds outweighs the bad, his faults will be overlooked and he will be forgiven. In the Qur’an, the phrase sū’-al-ḥisāb (a severe reckoning) is used for evildoers (Surah Ar-Ra’d, verse 18), while of the righteous it is said: “These are the ones from whom We shall accept their best deeds and overlook their evil deeds” (Surah Al-Ahqaf, verse 16). The explanation given by the Messenger of Allah (peace be upon him) has been narrated by Imam Ahmad, Bukhari, Muslim, Tirmidhi, Nasa’i, Abu Dawud, Al-Hakim, Ibn Jarir, Abd ibn Humayd, and Ibn Mardawayh, in various wordings, from Hazrat A’ishah (may Allah be pleased with her). In one narration, the Prophet (peace be upon him) said: “Whoever is called to account will be punished.” Hazrat A’ishah asked: “O Messenger of Allah, has Allah not said: ‘Whoever is given his record in his right hand will have a light reckoning’?” He replied: “That is merely the presentation of deeds; but whoever is questioned and investigated will be punished.” In another narration, Hazrat A’ishah says that she once heard the Prophet (peace be upon him) praying in his prayer: “O Allah, take a light reckoning from me.” When he finished the prayer with salam, she asked what this meant. He said: “A light reckoning means that the servant’s record of deeds will be looked at and overlooked. O A’ishah, whoever is called to strict account on that day will be punished.”
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 7
7. “His people” refers to the person’s family, relatives, and companions, who will likewise have been forgiven.
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 8
8. In Surah Al-Haqqah, it is said that such a person’s record will be given in his left hand, while here it is said that it will be given behind his back. It seems that this will happen because such a person will already be in despair, expecting not to receive his record in his right hand, since he will be well aware of his own deeds and certain that he will receive it in his left hand. However, feeling humiliated at receiving it in his left hand in front of all creation, he will draw his hand back behind him. But this strategy will not allow him to escape holding his own record — it will be forced into his grasp regardless, whether he stretches his hand forward or hides it behind his back.
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 9
9. That is, his condition was different from that of Allah’s righteous servants, of whom it is said in Surah At-Tur (verse 26) that they used to live among their families in fear of God — meaning they were constantly afraid that, caught up in love for their family, they might ruin their Hereafter while building up this world. In contrast, this person’s condition was that he lived in carefree comfort at home, indulging his family in luxury, no matter how much forbidden gain he accumulated or how many people’s rights he violated to provide such comforts, and no matter how much he trampled the limits set by God for the sake of such pleasure and enjoyment.
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 10
10. That is, it would have been contrary to God’s justice and wisdom for Him to overlook the deeds this person was committing and not summon him for questioning.
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 11
11. That is, you are not meant to remain in one state, but must inevitably pass through countless stages — from youth to old age, from old age to death, from death to the intermediate realm (barzakh), from barzakh to a second life, from the second life to the Field of Resurrection, then to reckoning, and then to reward and punishment. An oath is sworn by three things in support of this: the redness of twilight after sunset; the darkness of night after day, and within it, the gathering-in of the many humans and animals that are spread out over the earth during the day; and the moon’s gradual waxing from a crescent to a full moon. These are, so to speak, a few things that openly testify that within the universe in which man lives, there is no standstill anywhere. Continuous change and gradual transformation are found on every side. Therefore, the disbelievers’ notion that everything will end with the final gasp of death is not correct.
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 12
12. That is, the fear of God does not arise in their hearts, and they do not bow before Him. Prostration at this point is established from the practice of the Messenger of Allah (peace be upon him). Imam Malik, Muslim, and Nasa’i have narrated from Abu Hurairah that he recited this surah in prayer and prostrated at this point, saying that the Messenger of Allah had prostrated here. Bukhari, Abu Dawud, and Nasa’i have narrated from Abu Rafi’ that Abu Hurairah recited this surah in the Isha prayer and prostrated at this point, saying: “I will continue to prostrate here until I die, because the Prophet (peace be upon him) prostrated here.” Muslim, Abu Dawud, Tirmidhi, Nasa’i, and Ibn Majah, among others, have narrated another report in which Abu Hurairah says: “We prostrated behind the Messenger of Allah (peace be upon him) in this surah and in Iqra bismi Rabbika alladhi khalaq.”
Surah Al-Inshiqaq, Footnote 13
13. Another possible meaning is that Allah knows well the filth of disbelief, obstinacy, hostility to the truth, evil intentions, and corrupt purposes that they have filled up within their hearts.

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :1

1۔ اصل میں اذنت لربھا کے الفاظ استعمال ہوئے ہیں جن کے لفظی معنی ہیں ’’وہ اپنے رب کا حکم سنے گا‘‘۔ لیکن عربی زبان میں محاورے کے طور پر اذن لہ کے معنی صرف یہی نہیں ہوتے کہ اس نے حکم سنا بلکہ اس کا مطلب یہ ہوتا ہے کہ اس نے حکم سن کر ایک تابع فرمان کی طرح اس کی تعمیل کی اور ذرا سر تابی نہ کی۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :2

2۔ زمین کے پھیلادیے جانے کا مطلب یہ ہے کہ سمندر اور دریا پاٹ دیے جائیں گے، پہاڑ ریزہ ریزہ کر کے بکھیر دیے جائیں گے، اور زمین کی ساری اونچ نیچ برابر کر کے اسے ایک ہموار میدان بنا دیا جائے گا۔ سورہ طہ میں اس کیفیت کو یوں بیان کیا گیا ہے کہ اللہ تعالی ’’اسے ایک چٹیل میدان بنا دے گا جس میں تم کوئی بل اور سلوٹ نہ پاؤ گے‘‘۔ (آیات106۔ 107)۔ حاکم نے مستدرک میں عمدہ سند کے ساتھ حضرت جابر بن عبداللہ کے حوالہ سے رسول اللہ ﷺ کا یہ ارشاد نقل کیا ہے کہ ’’ قیامت کے روز زمین ایک دستر خوان کی طرح پھیلا دی جائے گی،۔ پھر انسانوں کے لیے اس پر صرف قدم رکھنے کی جگہ ہو گی‘‘۔ اس بات کو سمجھنے کے لیے یہ حقیقت نگاہ میں رہنی چاہیےکہ اس دن تمام انسانوں کو جو روز اول آفرینش سے قیامت تک پیدا ہوئے ہوں گے، بیک وقت زندہ کر کے عدالت الہی میں پیش کیا جائے گا۔ اتنی بڑی آبادی کو جمع کرنے کے لیے ناگزیر ہے کہ سمندر، دریا، پہاڑ، جنگل، گھاٹیاں اور پست و بلند علاقے سب کے سب ہموار کر کے پورے کرہ زمین کو ایک میدان بنا دیا جائے تکہ اس پر ساری نوع انسانی کے افراد کھڑے ہونے کی جگہ پا سکیں۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :3

3۔ مطلب یہ ہے کہ جتنے مرے ہوئے انسان اس کے اندر پڑے ہوں گے سب کو نکال کر وہ باہر ڈال دے گی، اور اسی طرح ان کے ا عمال کی جو شہادتیں اس کے اندر موجود ہوں گی وہ سب بھی پوری کی پوری باہر آ جائیں گی، کوئی چیز بھی اس میں چھپی اور دبی ہوئی نہ رہ جائے گی۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :4

4۔ یہ صراحت نہیں کی گئی کہ جب یہ اور یہ واقعات ہوں گے تو کیا ہو گا، کیونکہ بعد کا یہ مضمون اس کو آپ سے آپ ظاہر کر دیتا ہے کہ اسے انسان تو اپنے رب کی طرف چلا جا رہا ہے اس کے سامنے حاضر ہونے والا ہے، تیرا نامہ اعمال تجھے دیا جانے والا ہے، اور جیسا تیرا نامہ اعمال ہو گا اس کے مطابق تجھے جزا یہ سزا ملنے والی ہے۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :5

5۔ یعنی وہ ساری تگ و دو اور دوڑ دھوپ جو تو دنیا میں کر رہا ہے، اس کے متعلق چاہے تو یہی سمجھتا رہے کہ یہ صرف دنیا کی زندگی تک ہے ا ور دنیوی اغراض کے لیے ہے، لیکن در حقیقت تو شعوری یا غیر شعوری طور پر جا رہا ہے اپنے رب کی طرف اور آ خر کار وہیں تجھے پہنچ کر رہنا ہے۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :6

6۔ یعنی اس سے سخت حساب فہمی نہ کی جائے گی ۔ اس سے یہ نہیں پوچھا جائے گا کہ فلاں فلاں کام تو نے کیوں کیے تھے ا ور تیرے پاس ان کاموں کے لیے کیا عذر ہے۔ اس کی بھلائیوں کے ساتھ اس کی برائیاں بھی اس کے نامہ اعمال میں موجود ضرور ہوں گی، مگر بس یہ دیکھ کر کہ بھلائیوں کا پلڑا برائیوں سے بھاری ہے، اس کے قصوروں سے در گزر کیا جا ئے گا اور اسے معاف کر دیا جائے گا۔ قرآن مجید میں بد اعمال لوگوں سے سخت حساب فہمی کجے لیے سوء الحساب(بری طرح حساب لینے) کے الفاظ استعمال کیے گئے ہیں (الرعد، آیت 18)، اور نیک لوگوں کے بارے میں فرمایا گیا ہے کہ ’’یہ وہ لوگ ہیں جن سے ہم ان کے بہتر اعمال قبول کر لیں گے اور ان کی برائیوں سے در گزر کریں گے‘‘۔ (الاحقاف، آیت 16)۔ رسول اللہ ﷺ نے اس کی جو تشریح فرمائی ہے اسے امام احمد، بخاری، مسلم، ترمذی، نسائی، ابوداؤد، حاکم، ابن جریر، عبد بن حمید اور ابن مردودیہ نے مختلف الفاظ میں حضرت عائشہؓ نے نقل کیا ہے۔ ایک روایت میں ہے کہ حضورؐ نے فرمایا ’’جس سے بھی حساب لیا گیا وہ مارا گیا‘‘۔ حضرت عائشہؓ نے عرض کیا یا رسول اللہ ﷺ ، کیا اللہ تعالی نے یہ نہیں فرمایا ہے کہ ’’جس کا نامہ اعمال اس کے سیدھے ہاتھ میں دیا گیا اس سے ہلکا حساب لیا جائے گا‘‘؟ حضورؐ نے جواب دیا ’’وہ تو صرف اعمال کی پیشی ہے ، لیکن جس سے پوچھ گچھ کی گئی وہ مارا گیا‘‘۔ ایک اور روایت میں حضرت عائشہؓ فرماتی ہیں کہ میں نے ا یک مرتبہ حضورؐ کو نماز میں یہ دعا مانگتے ہوئے سنا کہ ’’خدایا مجھ سے ہلکا حساب لے‘‘۔ آپ نے جب سلام پھیرا تو میں نے اس کا مطلب پوچھا ۔ آپ نے فرمایا ’’ ہلکے حساب سے مراد یہ ہے کہ بندے کے نامہ اعمال کو دیکھا جائے اور اس سے در گزر کیا جائے گا، اے عائشہ، اس روز جس سے حساب فہمی کی گئی وہ مارا گیا‘‘۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :7

7۔ اپنے لوگوں سے مراد آدمی کے وہ اہل و عیال ، رشتہ دار و ساتھی ہیں جو اسی کی طرح معاف کیے گئے ہوں گے۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :8

8۔ سورۃ الحاقۃ میں فرمایا گیا ہے کہ جس کا نامہ اعمال اس کے بائیں ہاتھ میں دیا جائے گا۔ اور یہاں ارشاد ہوا ہے کہ اس کی پیٹھ کے پیچھے دیا جائے گا۔ غالباً اس کی صورت یہ ہو گی کہ وہ شخص اس بات سے تو پہلے ہی مایوس ہو گا کہ اسے دا ئیں ہاتھ میں نامہ اعمال ملے گا، کیونکہ اپنے کرتوتوں سے وہ خوب واقف ہو گا اور اسے یقین ہو گا کہ مجھے نامہ ا عمال بائیں ہاتھ میں ملنے والا ہے۔ البتہ ساری خلقت کے سامنے بائیں ہاتھ میں نامہ اعمال لیتے ہوئے اسے خفت محسوس ہو گی، اس لیے وہ اپنا ہاتھ پیچھے کر لے گا۔ مگر اس تدبیر سے یہ ممکن نہ ہو گا کہ وہ اپنا کچا چٹھا اپنے ہاتھ میں لینے سے بچ جائے۔ وہ تو بہرحال اسے پکڑایا ہی جائے گا خواہ وہ ہاتھ آگے بڑھا کر لے یا پیٹھ کے پیچھے چھپا لے۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :9

9۔ یعنی اس کا حال خدا کے صالح بندوں سے مختلف تھا جن کے متعلق سورہ طور (آیت 26) میں فرمایا گیا ہے کہ اپنے گھر والوں میں خدا سے ڈرتے ہوئے زندگی بسر کرتے تھے یعنی ہر وقت انہیں یہ خوف لاحق رہتا تھا کہ کہیں بال بچوں کی محبت میں گرفتار ہو کر ہم ان کی دنیا بنانے کے لیے اپنی عاقبت برباد نہ کرلیں۔ اس کے برعکس اس شخص کا حال یہ تھا کہ اپنے گھر میں وہ چین کی بنسری بجا رہا تھا اور خوب بال بچوں کو عیش کرا رہا تھا، خواہ وہ کتنی ہی حرام خوریاں کر کے اور کتنے ہی لوگوں کے حق مار کر یہ سامانِ عیش فراہم کرے، اور اس لطف و لذت کے لیے خدا کی باندھی ہوئی حدوں کو کتنا ہی پامال کرتا رہے۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :10

10۔ یعنی یہ خدا کے انصاف اور اس کی حکمت کے خلاف تھا کہ جو کرتوت وہ کر رہا تھا ان کو وہ نظر انداز کر دیتا اور ا سے اپنے سامنے بلا کر کوئی باز پرس اس سے نہ کرتا۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :11

11۔ یعنی تمہیں ایک حالت پر نہیں رہنا ہے بلکہ جوانی سے بڑھاپے ، بڑھاپے سے موت، موت سے برزخ ، برزخ سے دوبارہ زندگی ، دوبارہ زندگی سے میدان حشر، پھر حساب و کتاب اور پھر جزا و سزا کی بے شمار منزلوں سے لازما تم کو گزرنا ہو گا۔ اس بات پر تین چیزوں کی قسم کھائی گئی ہے۔ سورج ڈوبنے کے بعد شفق کی سرخی، دن کے بعد رات کی تاریکی اور اس میں ان بہت سے انسانوں اور حیوانات کا سمٹ آنا جو دن کے وقت زمین پر پھیلے رہتے ہیں اور چاند کا ہلال سے درجہ بدرجہ بڑھ کر بدر کامل بننا۔ یہ گویا چند وہ چیزیں ہیں جو اس بات کی علانیہ شہادت دے رہی ہیں کہ جس کائنات میں انسان رہتا ہے اس کے اندر کہیں ٹھیراؤ نہیں ہے۔ ایک مسلسل تغیر اور درجہ بدرجہ تبدیلی ہر طرف پائی جاتی ہے، لہذا کفار کا یہ خیال صحیح نہیں ہے کہ موت کی آخری ہچکی کے ساتھ معاملہ ختم ہو جائے گا۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :12

12۔ یعنی ان کے دل میں خدا کا خوف پیدا نہیں ہو تا اور یہ اس کے آگے نہیں جھکتے۔ اس مقام پر سجدہ کرنا رسول اللہ ﷺ کے عمل سے ثابت ہے۔ امام مالک، مسلم اور نسائی نے حضرت ابو ہریرہؓ کے بارے میں یہ روایت نقل کی ہے کہ انہوں نے نماز میں یہ سورۃ پڑھ کر اس مقام پر سجدہ کیا اور کہا کہ رسول اللہ ؓ نے یہاں سجدہ کیا ہے۔ بخاری ، ابوداؤد اور نسائی نے ابو رافع کا یہ بیان نقل کیا ہے کہ حضرت ابو ہریرہؓ نے عشاء کی نماز میں یہ سورۃ پڑھی ہے اور حضورؐ نے اس مقام پر سجدہ کیا ہے، اس لیے میں مرتے دم تک یہ سجدہ کرتا رہوں گا۔ مسلم، ابو داؤد، ترمذی، نسائی اور ابن ماجہ وغیرہ نے ایک اور روایت نقل کی ہے جس میں حضرت ابو ہریرہؓ فرماتے ہیں کہ ہم نے رسول اللہ صلی اللہ علیہ و سلم کے پیچھے اس سورۃ میں اور اقراء باسم ربک الذی خلق میں سجدہ کیا ہے۔

سُوْرَةُ الْاِنْشِقَاق حاشیہ نمبر :13

13۔ دوسرا مطلب یہ بھی ہو سکتا ہے کہ اپنے سینوں میں کفر اور عناد اور عداوتِ حق اور برے ارادوں اور فاسد نیتوں کی جو گندگی انہوں نے بھر رکھی ہے اللہ اسے خوب جانتا ہے۔

ForOneCreator

دراسة مقارنة لموقف أهل السنة والشيعة من وقت الدفن، في ضوء الأحاديث وفتاوى الفقهاء

 

 

١. مقدمة

من بين الأحكام العملية التي أوجبها الإسلام فيما يتعلق بآخر مراحل حياة المؤمن، قلَّ أن نجد حكماً يحظى بمثل هذا الاتفاق القوي بين المذاهب الفقهية كحكم تعجيل الدفن. فكلٌّ من المذهبين السني والشيعي يستمدّ هذا الحكم من مصدر واحد هو قول وفعل النبي محمد ﷺ، وكلاهما يحفظه من خلال أسانيد مستقلة: المذاهب السنية عبر كتب الحديث الستة المعتمدة (الكتب الستة)، والمذهب الشيعي عبر روايات أهل البيت المحفوظة في الكافي ومن لا يحضره الفقيه وغيرهما من المصادر.

يتناول هذا البحث النصوص التي استُند إليها في تعجيل الدفن عند كل من المذهبين، والاستدلال الفقهي المبني على هذه النصوص، والحالات المستثناة التي تُجيز التأخير، ونقاط الاتفاق والاختلاف بين المذهبين.

٢. موقف أهل السنة

٢.١ الحديث المحوري

النص الأساسي الذي تستند إليه جميع المذاهب السنية تقريباً هو حديث أبي هريرة رضي الله عنه، وهو مروي في صحيح البخاري وصحيح مسلم، أصح كتابين في الحديث عند أهل السنة:

أَسْرِعُوا بِالْجِنَازَةِ، فَإِنْ تَكُ صَالِحَةً فَخَيْرٌ تُقَدِّمُونَهَا، وَإِنْ يَكُ سِوَى ذَلِكَ فَشَرٌّ تَضَعُونَهُ عَنْ رِقَابِكُمْ

— صحيح البخاري، حديث رقم ١٣١٥؛ صحيح مسلم، حديث رقم ٩٤٤

 

وهناك رواية ثانية مشهورة عن علي بن أبي طالب رضي الله عنه، رواها أحمد والترمذي:

يَا عَلِيُّ، ثَلَاثٌ لَا تُؤَخِّرْهَا: الصَّلَاةُ إِذَا آنَتْ، وَالْجِنَازَةُ إِذَا حَضَرَتْ، وَالْأَيِّمُ إِذَا وَجَدْتَ لَهَا كُفُئًا

— مسند أحمد؛ سنن الترمذي، حديث رقم ١٠٧٥

 

وهناك رواية أخرى حسّنها ابن حجر العسقلاني، رواها الطبراني، تتضمن توجيهاً عملياً يتعلق بما ينبغي مراعاته عند الدفن نفسه: «إذا مات أحدكم فلا تحبسوه، وأسرعوا به إلى قبره». ويرى جمهور فقهاء أهل السنة أن هذا يعزز المبدأ نفسه، وهو أن التأخير غير المبرر بين الوفاة والدفن مكروه.

٢.٢ الاستدلال الفقهي عند المذاهب الأربعة

يتفق الحنفية والمالكية والشافعية والحنابلة على أن تعجيل الدفن مستحب، بل يقترب من السنة المؤكدة، وأن التأخير من غير سبب مشروع مكروه. ويقوم الاستدلال الفقهي عادة على ثلاثة أوجه:

• الرحمة بالميت: فالنفس الصالحة لا ينبغي حرمانها من الخير الذي ينتظرها، والنفس التي تستحق العقاب لا ينبغي أن تبقى عبئاً على الأحياء.

• الحفاظ على كرامة الميت: فالتأخير يعرّض الجسد لخطر التغير، وهو أمر يُعد إساءة إلى الميت.

• التخفيف عن المجتمع: فالدفن فرض كفاية، وتأخيره يطيل بقاء هذا الواجب غير المؤدى على عاتق المجتمع.

٢.٣ الحالات المستثناة التي تجيز التأخير

مع الحكم العام بتعجيل الدفن، يعترف فقهاء المذاهب الأربعة بحالات مشروعة تجيز تأخيراً محدوداً، بشرط ألا يتعرض الجسد للتغير أو التحلل:

• التأكد من وقوع الموت فعلاً، تجنباً لدفن شخص قبل التأكد من وفاته.

• إتمام الأعمال الواجبة من الغسل والتكفين وصلاة الجنازة على الوجه الصحيح، فهذه لا يجوز التسرع فيها إلى حد الإخلال بها.

• انتظار قصير لحضور قريب من الميت، كزوج أو ولد، إذا كان التأخير قصيراً ولم يُخشَ تغير الجسد. وهذا ما ذهب إليه القاضي من أصحاب الإمام أحمد بن حنبل، كما ذكره البهوتي في كشاف القناع.

• ضرورة طبية أو قانونية، مثل التحقيق في سبب الوفاة، أو تحديد هوية الميت في حالات التشويه أو الحوادث الجماعية.

ويرى جمهور الشافعية والحنابلة كذلك أن نقل الميت إلى بلد آخر لمجرد الدفن فيه غير جائز إذا كان يسبب تأخيراً يُخشى منه تغير الجسد، أما نقله مسافة قصيرة إلى موطنه الأصلي من غير تأخير فهو مما يُتسامح فيه عموماً.

٣. موقف الشيعة

٣.١ الروايات المحورية

يصل المذهب الشيعي الإثنا عشري إلى حكم مطابق تقريباً لما سبق، لكنه يستمده من روايات أئمة أهل البيت، وأهمها ما ورد في الكافي للشيخ الكليني، وهو أوثق «الكتب الأربعة» عند الشيعة في الحديث. ومن الروايات المعروفة ما رواه السكوني عن الإمام جعفر الصادق عليه السلام، وهو ما نقله الإمام بدوره عن النبي ﷺ نفسه:

قال رسول الله ﷺ: «إذا مات الميت في أول النهار فلا تؤخروا دفنه إلى الغد، وإذا مات في الليل فلا تؤخروا دفنه إلى النهار، إلا أن تكون لذلك ضرورة»

— الكافي، كتاب الجنائز؛ عن السكوني، عن أبي عبد الله [الإمام جعفر الصادق]

 

وتكمن أهمية هذه الرواية في أنها لا تقتصر على بيان المبدأ العام للتعجيل، كما في حديث أبي هريرة عند أهل السنة، بل تضع ضابطاً زمنياً محدداً: فالوفاة نهاراً لا تُترك إلى اليوم التالي، والوفاة ليلاً لا تُترك إلى النهار، وهو معيار عملي بنى عليه فقهاء الشيعة أحكامهم مباشرة.

٣.٢ الأحكام الفقهية عند المرجعية (وفق فتاوى السيد السيستاني)

يؤكد الفقه الشيعي المعاصر، كما ورد في فتاوى آية الله العظمى السيد علي السيستاني (المجموعة في كتاب Islamic Laws of Death and Burial الصادر عن المركز الإسلامي الطبي والتعليمي IMAM في أمريكا الشمالية)، هذه السفارة نفسها، ويوسعها إلى أحكام محددة عدة:

• يُستحب تعجيل تجهيز الميت من غسل وتكفين ودفن، من غير تأخيره من الليل إلى اليوم التالي أو من النهار إلى الليل التالي، من غير سبب مشروع.

• يُكرَه ترك جسد الميت من غير رعاية، أو عرضه للمشاهدة العامة مدة طويلة تجاوز الحاجة.

• لا يجوز وضع جسد الميت في ثلاجة الموتى أو ما شابهها مدة طويلة من غير ضرورة ملحة، لأن التبريد العادي لمجرد الراحة لا يُعد عذراً كافياً لتجاوز حكم التعجيل.

• يجب إتمام الأعمال الواجبة الثلاثة، وهي الغسل والتحنيط (وضع الكافور على بعض أجزاء الجسد) والتكفين، على وجهها الصحيح قبل الدفن، ولا يجيز حكم التعجيل التسرع فيها إلى حد إبطالها.

٣.٣ الاستثناء الخاص بالشيعة: الدفن قرب المشاهد المقدسة

من الملامح التي تميز التناول الفقهي الشيعي لهذا الموضوع أن كثيراً من فقهاء الشيعة يرون أن نقل جسد الميت للدفن قرب مشاهد الأئمة عليهم السلام، وخاصة النجف وكربلاء في العراق، يُعد أمراً مستحباً بذاته، رغم المبدأ العام الذي يكره التأخير الناتج عن نقل الجسد.

لكن هذه السفارة محدودة بوضوح: فلا يجوز، بناءً على الاحتياط الواجب، نقل الجسد إلى النجف أو كربلاء أو غيرهما من المشاهد المقدسة إذا كان ذلك سيؤخر الدفن إلى حد بدء تحلل الجسد. وبعبارة أخرى، فإن فضيلة الدفن قرب المشاهد المقدسة لا تتقدم على المبدأ الأساسي الذي يقتضي منع تغير الجسد، فإذا تعارض الأمران، قُدِّم منع تغير الجسد.

٤. الخلاصة المقارنة

إذا وضعنا موقف أهل السنة وموقف الشيعة جنباً إلى جنب، وجدنا أن الاتفاق بينهما في هذه المسألة أكبر بكثير من الاختلاف، وهذه نقطة تستحق التوضيح في أي عرض مقارن أو دعوي، لأن بعض القراء العاديين قد يفترضون أن أحكام الدفن من مواضع الخلاف المذهبي، بينما هي في الحقيقة من أكثر مجالات الفقه العملي اتفاقاً.

نقاط الاتفاق

• يستند كلا المذهبين إلى قول النبي ﷺ: فعلماء أهل السنة عن طريق أبي هريرة وعلي رضي الله عنهما مباشرة، وعلماء الشيعة عن طريق الأئمة الذين ينقلون بدورهم قول النبي ﷺ.

• يصنّف كلاهما تعجيل الدفن على أنه مستحب لا واجب، بينما يُعد التأخير من غير سبب مكروهاً.

• يجيز كلاهما التأخير لإتمام الغسل والتكفين وصلاة الجنازة على الوجه الصحيح، وللتأكد من وقوع الموت فعلاً.

• يحرّم كلاهما صراحةً التأخير إلى حد ظهور تحلل الجسد، ويعتبرانه الحد الأقصى الذي لا يتقدم عليه أي اعتبار آخر.

• يجيز كلاهما تأخيراً قصيراً معقولاً لانتظار حضور قريب من الميت، بشرط ألا يترتب عليه خطر تغير الجسد.

نقاط الاختلاف

• توفر الرواية الشيعية (عن طريق الكافي) ضابطاً زمنياً واضحاً بين الليل والنهار للدفن، مما يجعل الفقه الشيعي أكثر تحديداً من التوجيه السني العام بـ«الإسراع».

• يتضمن الفقه الشيعي سفارة خاصة ومحددة بالدفن قرب مشاهد الأئمة في النجف وكربلاء، وهي استثناء قائم على الفضيلة من الكراهة العامة لنقل الجسد، ولا نظير مباشر له في الفقه السني، حيث يُنظر إلى النقل للدفن في مكان آخر بحذر أكبر عموماً، بل يمنعه جمهور الشافعية والحنابلة من غير سبب مشروع.

• يضع الفقه السني، استناداً إلى حديث علي رضي الله عنه الخاص، حكم تعجيل الدفن إلى جانب أمرين آخرين، وهما أداء الصلاة في وقتها وتزويج الأيّم عند وجود الكفء، في إطار ثلاثية من الأمور التي لا ينبغي تأخيرها، وهذا الترتيب الأدبي خاص بالتراث الحديثي السني.

٥. الخاتمة

يُعد حكم تعجيل الدفن من أوضح الأمثلة على الاتفاق الجوهري بين الفقه السني والفقه الشيعي، فهو متجذر في توجيه نبوي واحد مشترك، ويؤدي إلى نتائج عملية شبه متطابقة، وهي أن الميت ينبغي تكريمه بالدفن السريع، مع إتاحة الوقت اللازم لإتمام الأعمال التمهيدية على الوجه اللائق. أما الفروق الطفيفة القائمة، وأهمها الضابط الزمني الشيعي بين الليل والنهار، وفضيلة الدفن قرب المشاهد المقدسة، فهي تهذيب وتوسيع لمبدأ فقهي مشترك، لا اختلاف جوهري فيه. وللقارئ المسلم الذي يمر بتجربة الفقد، تتجمع هذه التوجيهات العملية في نصيحة واحدة بسيطة: لا تؤخر من غير حاجة، واجعل الوقار والإسراع يسيران معاً.

أُعِدَّ لموقع For One Creator — السلسلة الفقهية المقارنة

PERSIAN

ForOneCreator

مجموعه فقه تطبیقی

تعجیل در تدفین میت

مطالعه تطبیقی دیدگاه اهل سنت و شیعه درباره زمان تدفین، بر پایه احادیث و فتاوای فقها

 

 

١. مقدمه

در میان احکام عملی‌ای که اسلام درباره آخرین مراسم زندگی یک مؤمن مقرر کرده است، کمتر حکمی را می‌توان یافت که به اندازه تعجیل در تدفین، مورد اتفاق نظر قوی و یکسان مذاهب فقهی باشد. هر دو سنت اهل سنت و شیعه این حکم را از یک سرچشمه می‌گیرند؛ یعنی گفتار و رفتار پیامبر اکرم ﷺ، و هر دو آن را از طریق اسناد مستقل حفظ کرده‌اند: مذاهب اهل سنت از طریق شش کتاب معتبر حدیث (کتب سته)، و مذهب شیعه از طریق روایات اهل بیت که در الکافی، من لایحضره الفقیه و دیگر منابع محفوظ مانده است.

این مقاله به بررسی متون (نصوص) مربوط به تعجیل در تدفین در هر دو سنت، استدلال فقهی مبتنی بر این متون، موارد استثنایی که تأخیر را مجاز می‌دانند، و نقاط اشتراک و افتراق میان این دو مکتب فقهی می‌پردازد.

٢. دیدگاه اهل سنت

٢.١ حدیث محوری

متن اصلی‌ای که تقریباً همه مذاهب اهل سنت به آن استناد می‌کنند، حدیث ابوهریره (رضی الله عنه) است که هم در صحیح بخاری و هم در صحیح مسلم — معتبرترین دو مجموعه حدیث نزد اهل سنت — ثبت شده است:

أَسْرِعُوا بِالْجِنَازَةِ، فَإِنْ تَكُ صَالِحَةً فَخَيْرٌ تُقَدِّمُونَهَا، وَإِنْ يَكُ سِوَى ذَلِكَ فَشَرٌّ تَضَعُونَهُ عَنْ رِقَابِكُمْ

«در تشییع جنازه شتاب کنید؛ زیرا اگر میت نیکوکار بود، او را به‌سوی خیر پیش می‌فرستید، و اگر جز این بود، بدی‌ای است که از گردن خود برمی‌دارید.»

— صحیح بخاری، حدیث شماره ۱۳۱۵؛ صحیح مسلم، حدیث شماره ۹۴۴

 

روایت مشهور دیگری از علی بن ابی‌طالب (رضی الله عنه) نقل شده که احمد و ترمذی آن را روایت کرده‌اند:

يَا عَلِيُّ، ثَلَاثٌ لَا تُؤَخِّرْهَا: الصَّلَاةُ إِذَا آنَتْ، وَالْجِنَازَةُ إِذَا حَضَرَتْ، وَالْأَيِّمُ إِذَا وَجَدْتَ لَهَا كُفُئًا

«ای علی، سه چیز را هرگز به تأخیر نینداز: نماز را چون وقتش فرارسد، تشییع جنازه را چون مرگ قطعی شود، و ازدواج بیوه یا مطلقه را چون همسری مناسب برایش یافتی.»

— مسند احمد؛ سنن ترمذی، حدیث شماره ۱۰۷۵

 

روایت دیگری که ابن حجر عسقلانی آن را حسن دانسته و از طریق طبرانی نقل شده، دستوری عملی درباره چگونگی مراسم تدفین می‌افزاید: «هرگاه یکی از شما درگذشت، جسد او را نگاه ندارید، بلکه به‌سرعت او را به قبرش برسانید.» اکثر فقهای اهل سنت این را تأییدی بر همان اصل می‌دانند؛ یعنی تأخیر بی‌دلیل میان مرگ و تدفین مکروه است.

٢.٢ استدلال فقهی در چهار مذهب

مذاهب حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی همگی بر این نکته اتفاق دارند که تعجیل در تدفین (تعجیل الدفن) مستحب است، و حتی به سنت مؤکده نزدیک می‌شود، و تأخیر بدون دلیل موجه مکروه است. استدلال علما معمولاً بر سه پایه استوار است:

• رحمت به میت: روح نیکوکار نباید از خیری که در انتظارش است بازداشته شود، و روحی که سزاوار کیفر است نباید بار زیادی بر دوش زندگان باقی بماند.

• حفظ کرامت میت: تأخیر خطر فساد و تغییر جسد را افزایش می‌دهد که بی‌احترامی به میت شمرده می‌شود.

• آسایش جامعه: تدفین واجب کفایی است، و تأخیر در آن، انجام‌نیافتن این تکلیف را بر عهده جامعه طولانی‌تر می‌کند.

٢.٣ موارد استثنایی مجاز برای تأخیر

با وجود دستور کلی به تعجیل، فقهای مذاهب چهارگانه دلایل مشروعی برای تأخیری محدود می‌پذیرند، به‌شرط آنکه جسد در معرض تغییر یا فساد قرار نگیرد:

• اطمینان از وقوع واقعی مرگ، تا از تدفین شخصی پیش از اطمینان از فوتش جلوگیری شود.

• تکمیل صحیح اعمال واجب غسل، کفن و نماز جنازه — که نباید آن‌قدر شتاب‌زده انجام شوند که به‌درستی ادا نشوند.

• انتظاری کوتاه برای رسیدن یکی از نزدیکان میت (مانند همسر یا فرزند)، در صورتی که تأخیر کوتاه باشد و بیم تغییر جسد نرود. این همان دیدگاهی است که شاگرد امام احمد بن حنبل، القاضی، بیان کرده، چنانکه در کشاف القناع نوشته البهوتی آمده است.

• ضرورت پزشکی یا قانونی؛ مانند تحقیق درباره علت مرگ، یا تعیین هویت میت در موارد مثله‌شدن یا حوادث دسته‌جمعی.

اکثریت فقهای شافعی و حنبلی همچنین بر این باورند که انتقال جسد به سرزمینی دیگر تنها برای تدفین در آنجا، اگر موجب تأخیری شود که بیم فساد جسد رود، جایز نیست؛ هرچند انتقال میت مسافتی کوتاه به زادگاهش، بدون تأخیر غیرضروری، عموماً پذیرفته شده است.

٣. دیدگاه شیعه

٣.١ روایات محوری

سنت شیعه اثنی‌عشری به حکمی تقریباً یکسان می‌رسد، اما آن را از روایات ائمه اهل بیت اخذ می‌کند که عمدتاً در الکافی، اثر شیخ کلینی، محفوظ است — معتبرترین کتاب از «کتب اربعه» حدیث شیعه. یکی از روایات مشهور، از طریق سکونی از امام جعفر صادق (علیه‌السلام) نقل شده که خود آن حضرت از پیامبر ﷺ روایت فرموده است:

رسول خدا ﷺ فرمود: «اگر میت در اوایل روز درگذشت، تدفینش را تا روز بعد به تأخیر نیندازید؛ و اگر شب درگذشت، تدفینش را تا روز به تأخیر نیندازید، مگر آنکه ضرورتی موجه در کار باشد.»

— الکافی، کتاب الجنائز؛ به روایت سکونی از ابوعبدالله [امام جعفر صادق]

 

اهمیت این روایت در آن است که تنها به بیان اصل کلی تعجیل بسنده نمی‌کند (چنانکه در حدیث ابوهریره نزد اهل سنت آمده)، بلکه ضابطه‌ای زمانی و مشخص ارائه می‌دهد: مرگ در روز نباید تا فردای آن به تأخیر افتد، و مرگ در شب نیز نباید تا روز بعد به تأخیر افتد — معیاری عملی که فقهای شیعه مستقیماً بر آن بنا نهاده‌اند.

٣.٢ احکام فقهی مرجعیت (بر پایه فتاوای آیت‌الله سیستانی)

فقه معاصر شیعه، چنانکه در فتاوای آیت‌الله العظمی سید علی سیستانی آمده (گردآوری‌شده در کتاب Islamic Laws of Death and Burial، منتشرشده توسط مرکز اسلامی پزشکی و آموزشی IMAM در آمریکای شمالی)، همین توصیه را تأیید می‌کند و آن را به چند حکم مشخص گسترش می‌دهد:

• مستحب است که در آماده‌سازی میت — غسل، کفن و تدفین — شتاب شود و بدون دلیلی موجه، آن را از شب به روز بعد یا از روز به شب بعد به تأخیر نیندازند.

• رهاکردن جسد میت بدون مراقبت، یا نمایش آن برای مدتی طولانی‌تر از حد نیاز، مکروه است.

• قراردادن جسد میت در یخچال سردخانه یا ظرفی مشابه برای مدتی طولانی بدون ضرورتی شدید جایز نیست، زیرا سردکردن معمولی صرفاً برای راحتی، عذری کافی برای نادیده‌گرفتن توصیه به تعجیل نیست.

• سه عمل واجب مقدماتی — غسل، تحنیط (مالیدن کافور بر برخی اعضای بدن) و کفن — باید پیش از تدفین به‌درستی انجام شود؛ توصیه به تعجیل اجازه نمی‌دهد این اعمال آن‌قدر شتاب‌زده انجام شوند که باطل گردند.

٣.٣ استثنای ویژه شیعه: تدفین در مجاورت مشاهد مقدس

یکی از ویژگی‌های متمایزکننده رویکرد فقهی شیعه در این موضوع، توصیه‌ای است که بسیاری از فقهای شیعه بدان قائل‌اند: انتقال جسد میت برای تدفین در مجاورت مشاهد مقدس ائمه (علیهم‌السلام) — به‌ویژه نجف و کربلا در عراق — خود مستحب شمرده می‌شود، با وجود اصل کلی‌ای که تأخیر ناشی از انتقال جسد را ناپسند می‌داند.

با این حال، این توصیه به‌روشنی محدود است: بنا بر احتیاط واجب، انتقال جسد به نجف، کربلا یا دیگر اماکن مقدس در صورتی که موجب تأخیری شود که جسد شروع به فساد کند، جایز نیست. به بیان دیگر، فضیلت تدفین در مجاورت مشاهد مقدس بر اصل اساسی جلوگیری از فساد جسد مقدم نمی‌شود؛ و هرگاه این دو با یکدیگر تعارض یابند، جلوگیری از تغییر جسد اولویت دارد.

٤. جمع‌بندی تطبیقی

چون دیدگاه اهل سنت و شیعه را کنار یکدیگر بنگریم، اشتراک نظر در این مسئله به‌مراتب بیش از اختلاف است — نکته‌ای که شایسته است در هر نوشتار تطبیقی یا دعوت‌محور برجسته شود، زیرا گاه خوانندگان عادی می‌پندارند احکام تدفین از موارد اختلاف مذهبی است، حال آنکه در واقع از هماهنگ‌ترین بخش‌های فقه عملی است.

نقاط اشتراک

• هر دو سنت این حکم را به گفتار پیامبر ﷺ نسبت می‌دهند — علمای اهل سنت مستقیماً از طریق ابوهریره و علی (رضی الله عنهما)، و علمای شیعه از طریق ائمه که خود سخن پیامبر ﷺ را نقل می‌کنند.

• هر دو تعجیل در تدفین را مستحب می‌دانند نه واجب، در حالی که تأخیر بی‌دلیل را مکروه می‌شمارند.

• هر دو تأخیر برای تکمیل صحیح غسل، کفن و نماز جنازه، و نیز برای اطمینان از وقوع واقعی مرگ را مجاز می‌دانند.

• هر دو به‌صراحت تأخیر تا حد فساد آشکار جسد را ممنوع می‌دانند و آن را حد نهایی‌ای می‌شمارند که هیچ ملاحظه دیگری بر آن مقدم نمی‌شود.

• هر دو تأخیری کوتاه و معقول برای رسیدن یکی از نزدیکان را مجاز می‌دانند، به‌شرط آنکه خطر تغییر جسد در میان نباشد.

نقاط افتراق

• سنت حدیثی شیعه (از طریق الکافی) ضابطه‌ای روشن و زمان‌بندی‌شده میان شب و روز برای تدفین ارائه می‌دهد که فقه شیعه را در مقایسه با دستور کلی اهل سنت به «شتاب‌کردن»، معیاری دقیق‌تر و مشخص‌تر می‌بخشد.

• فقه شیعه توصیه‌ای ویژه و نام‌برده برای تدفین در مجاورت مشاهد ائمه در نجف و کربلا دارد — استثنایی فضیلت‌محور از کراهت کلی انتقال جسد — که نظیر مستقیمی در فقه اهل سنت ندارد، چرا که در آنجا انتقال جسد برای تدفین در جایی دیگر عموماً با احتیاط بیشتری نگریسته می‌شود، و بنا بر نظر اکثریت شافعی و حنبلی، بدون دلیلی موجه ممنوع است.

• فقه اهل سنت، با استناد به حدیث ویژه علی (رضی الله عنه)، حکم تعجیل در تدفین را در کنار دو امر دیگر — اقامه نماز در وقت آن، و ازدواج به‌موقع بیوه یا مطلقه — در قالب سه چیزی که نباید به تأخیر افتند قرار می‌دهد؛ این چینش ادبی ویژه میراث حدیثی اهل سنت است.

٥. نتیجه‌گیری

دستور به تعجیل در تدفین یکی از روشن‌ترین نمونه‌های توافق بنیادین میان فقه اهل سنت و فقه شیعه است؛ حکمی که در دستور واحد نبوی ریشه دارد و به نتایجی عملی تقریباً یکسان می‌انجامد: میت باید با تدفینی سریع مورد احترام قرار گیرد، در حالی که فرصت لازم برای تکمیل باوقار اعمال مقدماتی نیز فراهم باشد. تفاوت‌های اندکی که وجود دارد — عمدتاً ضابطه شبانه‌روزی شیعه و فضیلت تدفین در مجاورت مشاهد مقدس — بیش از آنکه اختلافی بنیادین باشند، پالایش و گسترشی در چارچوب یک اصل فقهی مشترک‌اند. برای خواننده مسلمانی که در سوگ به‌سر می‌برد، این رهنمودهای عملی در یک نصیحت ساده گرد هم می‌آیند: بی‌جهت تأخیر نکن، و بگذار وقار و شتاب دست در دست هم پیش روند.

 

 

تهیه‌شده برای For One Creator — مجموعه فقه تطبیقی

ForOneCreator

تدفین میں جلدی کرنا

احادیث اور فقہاء کے فتاویٰ کی روشنی میں تدفین کے وقت کے بارے میں اہلِ سنت اور اہلِ تشیع کے موقف کا تقابلی مطالعہ

١۔ تمہید

اسلام نے مؤمن کی وفات کے بعد جو عملی احکام تجویز کیے ہیں، ان میں تدفین میں جلدی کرنے کا حکم ایسا ہے جس پر تمام فقہی مکاتب کا اتفاق نہایت واضح اور مستحکم ہے۔ اہلِ سنت اور اہلِ تشیع دونوں روایات اس حکم کو ایک ہی سرچشمے سے حاصل کرتی ہیں — یعنی نبی کریم ﷺ کے قول و عمل سے — اور دونوں اسے آزاد اسانید کے ذریعے محفوظ رکھتی ہیں: اہلِ سنت کے ہاں چھ معتبر کتبِ حدیث (کتبِ ستہ) کے ذریعے، اور اہلِ تشیع کے ہاں اہلِ بیت کی روایات کے ذریعے جو الکافی، من لا یحضرہ الفقیہ اور دیگر مجموعوں میں محفوظ ہیں۔

یہ مقالہ دونوں روایات میں تدفین کی جلدی کے متن (نصوص) کا جائزہ لیتا ہے، ان نصوص پر قائم فقہی استدلال، تاخیر کی مجاز صورتوں، اور دونوں مکاتبِ فکر کے مابین اتفاق و اختلاف کے نکات کو بیان کرتا ہے۔

٢۔ اہلِ سنت کا موقف

٢۔١ مرکزی حدیث

تقریباً ہر اہلِ سنت مکتبِ فکر کی جانب سے بنیادی طور پر پیش کی جانے والی حدیث حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ کی روایت ہے، جو صحیح البخاری اور صحیح مسلم — یعنی اہلِ سنت کی دو مستند ترین کتبِ حدیث — دونوں میں مذکور ہے:

أَسْرِعُوا بِالْجِنَازَةِ، فَإِنْ تَكُ صَالِحَةً فَخَيْرٌ تُقَدِّمُونَهَا، وَإِنْ يَكُ سِوَى ذَلِكَ فَشَرٌّ تَضَعُونَهُ عَنْ رِقَابِكُمْ

“جنازے میں جلدی کرو، اگر میت نیک تھی تو تم اسے بھلائی کی طرف آگے بھیج رہے ہو، اور اگر اس کے برعکس تھی تو یہ ایک برائی ہے جسے تم اپنی گردنوں سے اتار رہے ہو۔”

— صحیح البخاری، حدیث نمبر ١٣١٥؛ صحیح مسلم، حدیث نمبر ٩٤٤

 

دوسری معروف روایت حضرت علی رضی اللہ عنہ سے مروی ہے، جسے امام احمد اور امام ترمذی نے نقل کیا ہے:

يَا عَلِيُّ، ثَلَاثٌ لَا تُؤَخِّرْهَا: الصَّلَاةُ إِذَا آنَتْ، وَالْجِنَازَةُ إِذَا حَضَرَتْ، وَالْأَيِّمُ إِذَا وَجَدْتَ لَهَا كُفُئًا

“اے علی، تین چیزوں میں ہرگز تاخیر نہ کرو: نماز جب اس کا وقت آ جائے، جنازہ جب موت ثابت ہو جائے، اور بیوہ یا مطلقہ عورت کا نکاح جب اس کے لیے مناسب رشتہ مل جائے۔”

— مسند احمد؛ سنن ترمذی، حدیث نمبر ١٠٧٥

 

ایک اور روایت، جسے ابن حجر عسقلانی نے حسن قرار دیا ہے اور جو امام طبرانی کے واسطے سے مروی ہے، تدفین کے عملی پہلو سے متعلق ایک اور ہدایت دیتی ہے: “جب تم میں سے کوئی وفات پا جائے تو اس کی میت کو زیادہ دیر نہ رکھو، بلکہ اسے جلد اس کی قبر تک لے جاؤ۔” اکثر اہلِ سنت فقہاء اسے اسی اصول کی تائید سمجھتے ہیں کہ موت اور تدفین کے درمیان بلاوجہ تاخیر ناپسندیدہ ہے۔

٢۔٢ چاروں مکاتبِ فکر کا فقہی استدلال

احناف، مالکیہ، شوافع اور حنابلہ — یہ چاروں مکاتبِ فکر اس بات پر متفق ہیں کہ تدفین میں جلدی کرنا (تعجیل الدفن) مستحب ہے، بلکہ سنتِ موکدہ کے درجے کے قریب ہے، اور بلاوجہ تاخیر مکروہ ہے۔ علماء کا استدلال عام طور پر تین نکات پر مبنی ہے:

• میت کے ساتھ رحمت: نیک روح کو اس بھلائی سے دیر تک محروم نہ رکھا جائے جس کا وہ منتظر ہے، اور گناہ گار روح کا بار زندوں پر زیادہ دیر باقی نہ رہے۔

• میت کے احترام کا تحفظ: تاخیر سے جسم کے خراب ہونے کا خطرہ ہوتا ہے، جو میت کی بے حرمتی سمجھا جاتا ہے۔

• معاشرے کے لیے سہولت: تدفین فرضِ کفایہ ہے، اور اس میں تاخیر معاشرے کی ذمہ داری کو مزید طول دیتی ہے۔

٢۔٣ تاخیر کی مجاز صورتیں

جلدی کرنے کی عمومی ہدایت کے باوجود، تمام مکاتبِ فکر کے فقہاء تاخیر کی چند جائز صورتوں کو تسلیم کرتے ہیں، بشرطیکہ میت کے جسم میں تبدیلی یا خرابی کا خطرہ نہ ہو:

• موت کے حقیقی طور پر واقع ہونے کی تصدیق، تاکہ جلد بازی میں کسی زندہ شخص کو دفن نہ کر دیا جائے۔

• غسل، کفن اور نمازِ جنازہ جیسے فرض امور کو درست طریقے سے مکمل کرنا — انہیں اس حد تک جلدی نہیں کیا جا سکتا کہ وہ غلط طور پر ادا ہوں۔

• کسی قریبی رشتہ دار (مثلاً شریکِ حیات یا اولاد) کی آمد کے لیے مختصر انتظار، بشرطیکہ تاخیر مختصر ہو اور جسم میں تبدیلی کا خطرہ نہ ہو۔ امام احمد بن حنبل کے شاگرد القاضی کا یہی موقف تھا، جیسا کہ امام البہوتی کی کشاف القناع میں مذکور ہے۔

• طبی و قانونی ضرورت — مثلاً موت کی وجہ جاننے کے لیے تحقیقات، یا مسخ شدہ میت یا بڑے حادثے کی صورت میں شناخت کا تعین۔

اکثر شوافع اور حنابلہ فقہاء یہ بھی کہتے ہیں کہ میت کو محض کسی دوسری جگہ دفن کرنے کی خاطر منتقل کرنا جائز نہیں اگر اس سے ایسی تاخیر ہو جس سے جسم خراب ہونے کا خطرہ ہو، اگرچہ میت کو مختصر فاصلے پر اس کے آبائی علاقے میں (بلا تاخیر) منتقل کرنا عموماً جائز سمجھا جاتا ہے۔

٣۔ اہلِ تشیع کا موقف

٣۔١ مرکزی روایات

اثناعشری شیعہ روایت اسی کے قریب ترین نتیجے پر پہنچتی ہے، مگر اسے اہلِ بیت کے ائمہ کی روایات سے حاصل کرتی ہے، جو بنیادی طور پر شیخ الکلینی کی الکافی میں محفوظ ہیں — یہ شیعہ حدیث کی چار معتبر کتابوں (الکتب الاربعہ) میں سب سے زیادہ معتبر ہے۔ ایک معروف روایت سکونی کے واسطے سے امام جعفر الصادق علیہ السلام سے مروی ہے، جنہوں نے خود نبی کریم ﷺ سے نقل فرمایا:

رسول اللہ ﷺ نے فرمایا: “اگر میت دن کے اول حصے میں وفات پائے تو اسے دوسرے دن تک دفن کرنے میں تاخیر نہ کرو؛ اور اگر وہ رات میں وفات پائے تو اسے دن تک دفن کرنے میں تاخیر نہ کرو، سوائے اس کے کہ کوئی جائز ضرورت ہو۔”

— الکافی، کتاب الجنائز؛ سکونی کے واسطے سے ابوعبداللہ [امام جعفر الصادق] سے مروی

 

یہ روایت اس لیے اہم ہے کہ یہ محض جلدی کرنے کا عمومی اصول بیان نہیں کرتی (جیسا کہ حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ کی حدیث میں ہے)، بلکہ ایک واضح وقتی ضابطہ فراہم کرتی ہے — دن میں ہونے والی موت کو دوسرے دن تک نہ لے جایا جائے، اور رات میں ہونے والی موت کو دن تک نہ لے جایا جائے — جس پر شیعہ فقہاء نے براہِ راست اپنے احکام کی بنیاد رکھی ہے۔

٣۔٢ مرجعیت کے فقہی احکام (آیت اللہ العظمیٰ سیستانی کی پیروی میں)

معاصر شیعہ فقہ، جیسا کہ آیت اللہ العظمیٰ سید علی سیستانی کے فتاویٰ میں مذکور ہے (جو Islamic Laws of Death and Burial میں مرتب کیے گئے ہیں، بشکریہ Islamic Medical and Educational Center یعنی IMAM، شمالی امریکہ)، اسی سفارش کی تصدیق کرتی ہے اور اسے چند مخصوص احکام تک وسیع کرتی ہے:

• میت کی تیاری — غسل، کفن اور تدفین — میں جلدی کرنا مستحب ہے، اور بلا کسی جائز وجہ کے اسے رات سے دن تک یا دن سے رات تک ملتوی نہ کرنا مستحب ہے۔

• میت کو بغیر نگرانی کے چھوڑنا، یا ضرورت سے زیادہ عرصے تک عوامی نمائش کے لیے رکھنا مکروہ ہے۔

• میت کو کسی مورچری فریزر یا اسی طرح کے کسی برتن میں بغیر شدید ضرورت کے طویل عرصے تک رکھنا جائز نہیں، کیونکہ محض سہولت کے لیے عام تبرید (ٹھنڈا رکھنا) جلدی کی سفارش کو ختم کرنے کے لیے کافی عذر نہیں ہے۔

• تین فرض ابتدائی امور — غسل، تحنیط (جسم کے بعض حصوں پر کافور لگانا)، اور تکفین — تدفین سے پہلے درست طریقے سے مکمل کیے جانے چاہئیں؛ جلدی کی سفارش انہیں اس حد تک جلدی کرنے کی اجازت نہیں دیتی کہ وہ باطل ہو جائیں۔

٣۔٣ اہلِ تشیع کی مخصوص استثنا: مقاماتِ مقدسہ کے قریب تدفین

اس موضوع میں شیعہ فقہی طرزِ فکر کی ایک نمایاں خصوصیت یہ ہے کہ بہت سے شیعہ فقہاء کے نزدیک میت کو ائمہ علیہم السلام کے مقاماتِ مقدسہ کے قریب — خاص طور پر عراق میں نجف اور کربلا — دفن کرنے کے لیے منتقل کرنا خود مستحب سمجھا جاتا ہے، باوجود اس عمومی اصول کے کہ میت کی منتقلی کی وجہ سے ہونے والی تاخیر ناپسندیدہ ہے۔

تاہم یہ سفارش واضح طور پر محدود ہے: احتیاطِ واجب کی بنیاد پر میت کو نجف، کربلا یا دیگر مقدس مقامات تک منتقل کرنا جائز نہیں اگر اس سے ایسی تاخیر ہو جس سے میت کے جسم میں خرابی شروع ہو جائے۔ گویا مقاماتِ مقدسہ کے قریب تدفین کی فضیلت اس بنیادی اصول پر غالب نہیں آ سکتی کہ جسم کی خرابی کو روکنا ضروری ہے — جب دونوں میں تعارض ہو تو جسم کی حفاظت کو ترجیح دی جاتی ہے۔

٤۔ تقابلی خلاصہ

جب اہلِ سنت اور اہلِ تشیع کے موقف کو ساتھ رکھ کر دیکھا جائے تو اس مسئلے میں اختلاف کے مقابلے میں اتفاق کہیں زیادہ نظر آتا ہے — یہ نکتہ کسی بھی تقابلی یا دعوتی تحریر میں خصوصی طور پر بیان کرنے کے قابل ہے، کیونکہ عام قارئین بعض اوقات یہ سمجھ لیتے ہیں کہ تدفین کے احکام فرقہ وارانہ اختلاف کا موضوع ہیں، حالانکہ درحقیقت یہ عملی فقہ کے سب سے زیادہ متفقہ گوشوں میں سے ایک ہے۔

اتفاق کے نکات

• دونوں روایات اس حکم کو نبی کریم ﷺ کے قول سے جوڑتی ہیں — اہلِ سنت علماء براہِ راست حضرت ابوہریرہ اور حضرت علی رضی اللہ عنہما کے واسطے سے، اور شیعہ علماء ائمہ کے واسطے سے، جو خود نبی کریم ﷺ کا قول نقل کرتے ہیں۔

• دونوں تدفین میں جلدی کو واجب کی بجائے مستحب قرار دیتے ہیں، جبکہ بلاوجہ تاخیر کو مکروہ سمجھتے ہیں۔

• دونوں غسل، کفن اور نمازِ جنازہ کے درست طریقے سے مکمل ہونے، اور موت کی تصدیق کے لیے تاخیر کی اجازت دیتے ہیں۔

• دونوں اس حد تک تاخیر کو واضح طور پر ممنوع قرار دیتے ہیں جہاں میت کا جسم ظاہری طور پر خراب ہونے لگے، اور اسے وہ حتمی حد سمجھتے ہیں جس پر کوئی اور غرض غالب نہیں آ سکتی۔

• دونوں کسی قریبی رشتہ دار کی آمد کے لیے مختصر اور معقول تاخیر کی اجازت دیتے ہیں، بشرطیکہ اس سے جسم میں تبدیلی کا خطرہ نہ ہو۔

اختلاف کے نکات

• شیعہ روایتِ حدیث (الکافی کے ذریعے) تدفین کے لیے ایک واضح دن/رات کا وقتی ضابطہ فراہم کرتی ہے، جو شیعہ فقہ کو اہلِ سنت کی عمومی ہدایت “جلدی کرو” کے مقابلے میں ایک زیادہ متعین عملی معیار دیتی ہے۔

• شیعہ فقہ میں نجف اور کربلا میں ائمہ کے مقاماتِ مقدسہ کے قریب تدفین کی ایک مخصوص اور نامزد سفارش موجود ہے — جو میت کی منتقلی کی عمومی ناپسندیدگی سے ایک فضیلت پر مبنی استثنا ہے — جس کی اہلِ سنت فقہ میں کوئی براہِ راست مثال نہیں ملتی، جہاں دوسری جگہ دفن کے لیے منتقلی کو عموماً زیادہ احتیاط کے ساتھ دیکھا جاتا ہے، اور شوافع و حنابلہ کی اکثریت کے نزدیک بلا معقول وجہ اس کی اجازت نہیں۔

• اہلِ سنت فقہ، حضرت علی رضی اللہ عنہ کی مخصوص حدیث سے استدلال کرتے ہوئے، تدفین میں جلدی کے حکم کو دو دیگر امور — بروقت نماز اور بیوہ/مطلقہ کے بروقت نکاح — کے ساتھ ایک ایسی تین چیزوں کی فہرست میں رکھتا ہے جن میں تاخیر نہیں کرنی چاہیے؛ یہ ادبی ترتیب اہلِ سنت کے ذخیرۂ احادیث سے مخصوص ہے۔

٥۔ خلاصۂ کلام

تدفین میں جلدی کرنے کا حکم اہلِ سنت اور اہلِ تشیع فقہ کے درمیان حقیقی اتفاق کی واضح ترین مثالوں میں سے ایک ہے، جو ایک مشترکہ نبوی ہدایت میں جڑا ہوا ہے اور تقریباً یکساں عملی نتائج تک پہنچتا ہے — میت کی عزت جلد تدفین کے ذریعے کی جانی چاہیے، جبکہ ابتدائی ضروری امور کو باوقار طریقے سے مکمل ہونے کی گنجائش بھی دی جانی چاہیے۔ جو معمولی اختلافات موجود ہیں — خصوصاً شیعہ دن/رات کا ضابطہ اور مقاماتِ مقدسہ میں تدفین کی فضیلت — وہ ایک مشترکہ فقہی اصول کے اندر بہتری اور توسیع کی نوعیت کے ہیں، نہ کہ کسی حقیقی اختلاف کی۔ غم سے گزرنے والے مسلمان قاری کے لیے، عملی رہنمائی ایک سادہ نصیحت پر مجتمع ہو جاتی ہے: بلاوجہ تاخیر نہ کرو، اور وقار و جلدی کو ساتھ ساتھ چلنے دو۔

 

 

For One Creator کے لیے تیار کیا گیا — تقابلی فقہی سلسلہ

Q: Gender equality has any positive or negative contribution s in matters of declining birth rates across the globe?

A:

Yes, gender equality has contributed to declining global birth rates, primarily through empowering women’s choices, though the relationship is nuanced and not purely negative. It often accelerates fertility decline in earlier stages of development but can have modest stabilizing or positive effects at very high levels when paired with supportive policies. Here’s a breakdown based on demographic research and data.

Primary Contribution: Accelerating Fertility Decline

Women’s empowerment—via education, labor force participation, autonomy in decision-making, and reduced gender gaps—is one of the major drivers of the global fertility transition.

• As societies advance in gender equality, women gain more education and career opportunities. This raises the opportunity cost of childbearing (time, earnings foregone), leading to later marriage/childbearing, greater use of contraception, and preferences for fewer children (often shifting from “quantity” to “quality” of children).
• Strong evidence comes from macro and micro studies across countries and history. For example, increases in women’s schooling strongly predict lower fertility; an extra year of education can reduce early births significantly in high-fertility settings.
• Our World in Data analysis identifies women’s empowerment (education + labor participation) as a core explanation for the drop from ~5 births per woman in the 1960s to ~2.3 today (and continuing downward). It works alongside lower child mortality and rising costs of raising children.
• In developing/low-income countries, greater gender equality has clearly contributed to fertility decline from very high levels.100

This is a net negative contribution to birth rates in the sense that it enables and encourages smaller families as a rational response to expanded opportunities.

Nuanced Counter-Effects: Potential Modest Rebound at High Equality Levels

The relationship is not strictly linear. Many studies describe a U-shaped (or inverse J-shaped) pattern:

• At low-to-medium gender equality: Fertility falls sharply as equality rises (classic demographic transition).
• At very high levels (especially with institutional support like shared parental leave, affordable childcare, and flexible work): Fertility can stabilize or show a modest rebound. This happens because equality reduces work-family conflicts, allowing couples to have more of the children they desire.

Recent research supports a conditional U-shape:

• A 2025 replication study (Lei et al. in Demographic Research) using a comprehensive Historical Gender Equality Index across 32 countries (1950–2003) found fertility tends to fall with rising equality but rebounds modestly at the highest levels—only after controlling for long-term secular decline trends and “tempo” distortions (postponement effects). The rebound is real but small and insufficient to reverse broader declines.99
• Earlier work (e.g., Kolk 2019) found weaker support for a strong U-curve when examining changes within countries over time.
• Policy-focused studies show that gender-equality-supporting measures (e.g., de-familialization of care) raise fertility and narrow gaps by education level.

Countries with advanced gender equality and strong family policies (e.g., Nordic countries like Norway/Sweden, or France) often have higher fertility than peers with lower equality and rigid roles (e.g., South Korea, Italy, or Japan). The UN’s World Fertility 2024 notes that higher public spending on families combined with gender equality progress correlates with relatively higher fertility.88

Important Caveats and Recent Trends

• Even in the most gender-equal societies, total fertility rates (TFR) usually remain below the replacement level of ~2.1. Recent data shows continued or accelerating declines even in high-equality Nordic countries, partly because egalitarian individuals often have lower fertility intentions (postponement, higher childlessness).
• A 2025 study on three Nordic countries highlighted a “gender equality–fertility paradox”: highly egalitarian contexts still face low fertility challenges due to high opportunity costs and incomplete sharing of domestic work.
• Causation is complex—gender equality interacts with economics, housing costs, culture, individualism, and technology. It is not the sole driver.
• In the U.S., some analyses link parts of the gender pay gap closure to lower fertility (fewer children enabling more workforce participation).

Bottom Line

• Negative contribution overall: Gender equality has been a powerful force behind the global decline in birth rates by expanding women’s options and raising the costs/benefits calculus of larger families. This is widely viewed as a positive societal development in terms of health, autonomy, and economic growth.
• Potential positive/mitigating role: At advanced stages, with complementary policies that truly share the burdens of work and care, it can help support higher (or less low) fertility by enabling people to achieve their desired family sizes.
• The net effect on declining birth rates is real and substantial, but context-dependent. Pure “more equality = lower births forever” or “equality alone will fix low fertility” oversimplifies the evidence.

Declining birth rates result from multiple interconnected factors. If you’re interested in specific countries, policies that work best, data visualizations, or how this ties into religious/cultural views from our earlier discussion, let me know for more targeted details! Sources include peer-reviewed demographic journals, UN reports, and syntheses like Our World in Data.

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ

وَ السَّمَآءِ ذَاتِ الۡبُرُوۡجِ ۙ﴿۱﴾ وَ الۡیَوۡمِ الۡمَوۡعُوۡدِ ۙ﴿۲﴾ وَ شَاہِدٍ وَّ مَشۡہُوۡدٍ ؕ﴿۳﴾ قُتِلَ اَصۡحٰبُ الۡاُخۡدُوۡدِ ۙ﴿۴﴾ النَّارِ ذَاتِ الۡوَقُوۡدِ ۙ﴿۵﴾ اِذۡ ہُمۡ عَلَیۡہَا قُعُوۡدٌ ۙ﴿۶﴾ وَّ ہُمۡ عَلٰی مَا یَفۡعَلُوۡنَ بِالۡمُؤۡمِنِیۡنَ شُہُوۡدٌ ؕ﴿۷﴾ وَ مَا نَقَمُوۡا مِنۡہُمۡ اِلَّاۤ اَنۡ یُّؤۡمِنُوۡا بِاللّٰہِ الۡعَزِیۡزِ الۡحَمِیۡدِ ۙ﴿۸﴾ الَّذِیۡ لَہٗ مُلۡکُ السَّمٰوٰتِ وَ الۡاَرۡضِ ؕ وَ اللّٰہُ عَلٰی کُلِّ شَیۡءٍ شَہِیۡدٌ ؕ﴿۹﴾ اِنَّ الَّذِیۡنَ فَتَنُوا الۡمُؤۡمِنِیۡنَ وَ الۡمُؤۡمِنٰتِ ثُمَّ لَمۡ یَتُوۡبُوۡا فَلَہُمۡ عَذَابُ جَہَنَّمَ وَ لَہُمۡ عَذَابُ الۡحَرِیۡقِ ﴿ؕ۱۰﴾ اِنَّ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا وَ عَمِلُوا الصّٰلِحٰتِ لَہُمۡ جَنّٰتٌ تَجۡرِیۡ مِنۡ تَحۡتِہَا الۡاَنۡہٰرُ ۬ؕؑ ذٰلِکَ الۡفَوۡزُ الۡکَبِیۡرُ ﴿ؕ۱۱﴾ اِنَّ بَطۡشَ رَبِّکَ لَشَدِیۡدٌ ﴿ؕ۱۲﴾ اِنَّہٗ ہُوَ یُبۡدِئُ وَ یُعِیۡدُ ﴿ۚ۱۳﴾ وَ ہُوَ الۡغَفُوۡرُ الۡوَدُوۡدُ ﴿ۙ۱۴﴾ ذُو الۡعَرۡشِ الۡمَجِیۡدُ ﴿ۙ۱۵﴾ فَعَّالٌ لِّمَا یُرِیۡدُ ﴿ؕ۱۶﴾ ہَلۡ اَتٰىکَ حَدِیۡثُ الۡجُنُوۡدِ ﴿ۙ۱۷﴾ فِرۡعَوۡنَ وَ ثَمُوۡدَ ﴿ؕ۱۸﴾ بَلِ الَّذِیۡنَ کَفَرُوۡا فِیۡ تَکۡذِیۡبٍ ﴿ۙ۱۹﴾ وَّ اللّٰہُ مِنۡ وَّرَآئِہِمۡ مُّحِیۡطٌ ﴿ۚ۲۰﴾ بَلۡ ہُوَ قُرۡاٰنٌ مَّجِیۡدٌ ﴿ۙ۲۱﴾ فِیۡ لَوۡحٍ مَّحۡفُوۡظٍ ﴿٪۲۲﴾

اللہ کے نام سے جو رحمان و رحیم ہے۔

قسم ہے مضبُوط قلعوں والے آسمان کی¹، اور اُس دن کی جس کا وعدہ کیا گیا ہے²، اور دیکھنے والے کی اور دیکھی جانے والی چیز³ کی کہ مارے گئے گڑھے والے، ﴿اُس گڑھے والے﴾ جس میں خوب بھڑکتے ہوئے ایندھن کی آگ تھی ۔ جبکہ وہ اُس گڑھے کے کنارے پر بیٹھے ہوئے تھے اور جو کچھ وہ ایمان لانے والوں کے ساتھ کر رہے تھے اُسے دیکھ رہے⁴ تھے۔ اور اُن اہلِ ایمان سے اُن کی دشمنی اِس کے سوا کسی وجہ سے نہ تھی کہ وہ اُس خدا پر ایمان ے آئے تھے جو زبردست اور اپنی ذات میں آپ محمود ہے ، جو آسمانوں اور زمین کی سلطنت کا مالک ہے، اور وہ خدا سب کچھ دیکھ رہا ہے⁵۔
جن لوگوں نے مومن مردوں اور عورتوں پر ظلم و ستم توڑا اور پھر اس سے تائب نہ ہوئے، یقیناً اُن کے لیے جہنّم کا عذاب ہے اور ان کے لیے جَلائے جانے کی سزا ہے⁶۔ جو لوگ ایمان لائے اور جنہوں نے نیک عمل کیے ، یقیناً اُن کے لیے جنّت کے باغ ہیں جن کے نیچے نہریں بہتی ہوں گی، یہ ہے بڑی کامیابی۔
در حقیقت تمہارے ربّ کی پکڑ بڑی سخت ہے۔ وہی پہلی بار پیدا کرتا ہے اور وہی دوبارہ پیدا کرے گا۔ اور وہ بخشنے والا ہے ، محبت کرنے والا ہے ، عرش کا مالک ہے، بزرگ و برتر ہے ، اور جو کچھ چاہے کر ڈالنے والا ہے⁷۔ کیا تمہیں لشکروں کی خبر پہنچی ہے؟ فرعون اور ثمود ﴿کے لشکروں ﴾ کی⁸؟ مگر جنہوں نے کُفر کیا ہے وہ جھُٹلانے میں لگے ہوئے ہیں، حالانکہ اللہ نے اُن کو گھیرے میں لے رکھا ہے۔ ﴿اُن کے جھُٹلانے سے اِس قرآن کا کچھ نہیں بگڑتا﴾ بلکہ یہ قرآن بلند پایہ ہے ، اُس لوح میں ﴿نقش ہے﴾ جو محفوظ ہے⁹۔ ؏١

سُوْرَةُ الْبُرُوْج

نام :

پہلی آیت کے لفظ البروج کو اس کا نام قرار دیا گیا ہے۔
زمانۂ نزول :

اس کا مضمون خود یہ بتا رہا ہے کہ یہ سورت مکۂ معظمہ کے اس دور میں نازل ہوئی ہے جب ظلم و ستم پوری شدت کے ساتھ برپا تھا اور کفار مکہ مسلمانوں کو سخت سے سخت عذاب دے کر ایمان سے پھیر دینے کی کوشش کر رہے تھے۔
موضوع اور مضمون :

اس کا موضوع کفار کو اس ظلم و ستم کے برے انجام سے خبردار کرنا ہے جو وہ ایمان لانے والوں پر توڑ رہے تھے، اور اہل ایمان کو یہ تسلی دینا ہے کہ اگر وہ ان مظالم کے مقابلے میں ثابت قدم رہیں گے تو ان کو اس کا بہترین اجر ملے گا اور اللہ تعالٰی ظالموں سے بدلہ لے گا۔
اس سلسلے میں سب سے پہلے اصحاب الاخدود کا قصہ سنایا گیا ہے جنہوں نے ایمان لانے والوں کو آگ سے بھرے ہوئے گڑھوں میں پھینک پھینک کر جلا دیا تھا۔ اور اس قصے کے پیراے میں چند باتیں مومنوں اور کافروں کے ذہن نشین کرائی گئی ہیں۔ ایک یہ کہ جس طرح اصحاب الاخدود خدا کی لعنت اور اس کی مار کے مستحق ہوئے اسی طرح سرداران مکہ بھی اس کے مستحق بن رہے ہیں۔ دوسرے یہ کہ جس طرح ایمان لانے والوں نے اس وقت آگ کے گڑھوں میں گر کر جان دے دینا قبول کر لیا تھا اور ایمان سے پھرنا قبول نہیں کیا تھا، اسی طرح اب بھی اہل ایمان کو چاہیے کہ ہر سخت سے سخت عذاب بھگت لیں مگر ایمان کی راہ سے نہ ہٹیں۔ تیسرے یہ کہ جس خدا کے ماننے پر کافر بگڑتے اور اہل ایمان اصرار کرتے ہیں وہ سب پر غالب ہے، زمین و آسمان کی سلطنت کا مالک ہے، اپنی ذات میں آپ حمد کا مستحق ہے، اور دونوں گروہوں کے حال کو دیکھ رہا ہے، اس لیے یہ امر یقینی ہے کہ کافروں کو نہ صرف ان کے کفر کی سزا جہنم کی صورت میں ملے، بلکہ اس پر مزید ان کے ظلم کی سزا بھی ان کو آگ کے چرکے دینے کی شکل میں بھگتنی پڑے۔ اسی طرح یہ امر بھی یقینی ہے کہ ایمان لا کر نیک عمل کرنے والے جنت میں جائیں، اور یہی بڑی کامیابی ہے۔ پھر کفار کو خبردار کیا گیا ہے کہ خدا کی پکڑ بڑی سخت ہے، اگر تم اپنے جتھے کی طاقت کے زُعم میں مبتلا ہو تو تم سے بڑے جتھے فرعون اور ثمود کے پاس تھے، ان کے لشکروں کا جو انجام ہوا ہے اس سے سبق حاصل کرو۔ خدا کی قدرت تم پر اس طرح محیط ہے کہ اس کے گھیرے سے تم نکل نہیں سکتے، اور قرآن، جس کی تکذیب پر تم تلے ہوئے ہو، اس کی ہر بات اٹل ہے، وہ اس لوح محفوظ میں ثبت ہے جس کا لکھا کسی کے بدلے نہیں بدل سکتا۔

In the name of Allah, the Merciful, the Compassionate.

By the sky containing mighty constellations, and by the Promised Day, and by the witness and that which is witnessed: cursed were the makers of the pit — the pit of fuel-fed fire — when they sat by it, watching what they were doing to the believers. They resented the believers for nothing except that they believed in Allah, the Almighty, the Praiseworthy, to whom belongs the dominion of the heavens and the earth, and Allah is Witness over everything.
Surely, those who persecute believing men and believing women and then do not repent shall suffer the punishment of Hell, and they shall suffer the punishment of burning. Surely, those who believe and do good deeds shall have Gardens beneath which rivers flow. That is the great triumph.
Indeed, your Lord’s grip is severe. He it is Who creates the first time and He it is Who will create again. He is Most Forgiving, All-Loving, Lord of the Throne, Glorious, Doer of whatever He wills. Has the story of the hosts reached you — of Pharaoh and Thamud? Yet the unbelievers persist in denial, although Allah encompasses them from all sides. Nay, this is a Glorious Qur’an, inscribed in the Preserved Tablet.

Surah Al-Buruj

Name:
It takes its name from the word al-buruj in the first verse.
Period of Revelation:
The content itself indicates that this surah was revealed during the Makkan period when persecution was at its height, and the disbelievers of Makkah were trying to turn the Muslims away from faith by inflicting the harshest torments on them.
Subject and Theme:
Its theme is to warn the disbelievers of the evil end awaiting them for the persecution they were inflicting on the believers, and to console the believers that if they remain steadfast against this oppression, they will receive the finest reward, and Allah will take retribution from the oppressors.
In this connection, the story of the People of the Pit (Ashab al-Ukhdud) is related first — those who had thrown believers into pits filled with fire and burned them alive. Through this account, several points are impressed upon the minds of both believers and disbelievers. First, just as the People of the Pit became deserving of Allah’s curse and punishment, so too are the chiefs of Makkah becoming deserving of the same. Second, just as the believers of that time accepted death by being thrown into pits of fire rather than renouncing their faith, so too should the believers of today endure the harshest torment rather than deviate from the path of faith. Third, the God whom the disbelievers resent and the believers insist on worshipping is Supreme over all, Master of the dominion of the heavens and earth, inherently worthy of all praise, and watching the condition of both groups. Therefore it is certain that the disbelievers will not only receive the punishment of Hell for their disbelief, but will also suffer the punishment of burning for their oppression on top of that. Likewise, it is certain that those who believe and do righteous deeds will enter Paradise, and that is the great success.
Then the disbelievers are warned that Allah’s grip is extremely severe: if they are deluded by the strength of their own group, then Pharaoh and Thamud had far greater forces than theirs — let them learn a lesson from what happened to those armies. Allah’s power so encompasses them that they cannot escape His grasp, and the Qur’an, which they are bent on denying, has every word of it fixed and unalterable — inscribed in the Preserved Tablet, whose writing nothing can change.

Explanatory Footnotes in English and Urdu

Al Buruj: explanatory footnotes, English & Ur

Footnote 1:
The original words are dhat al-buruj, meaning “the sky possessing constellations/mansions.” Some commentators take this to refer to the 12 zodiacal constellations according to ancient astronomy. According to Ibn Abbas, Mujahid, Qatadah, Hasan al-Basri, Dahhak, and Suddi, it refers to the sky’s great stars and planets.
Footnote 2:
That is, the Day of Judgment.
Footnote 3:
Commentators have offered many opinions about “the witness” and “that which is witnessed,” but the interpretation that best fits the context is that the witness refers to everyone who will be present on the Day of Judgment, and that which is witnessed refers to the Judgment itself, whose terrifying scenes everyone present will observe. This is the view of Mujahid, Ikrimah, Dahhak, Ibn Najih, and some other commentators.
Footnote 4:
“The people of the pit” refers to those who lit fires in large pits and threw believers into them, watching with their own eyes as they burned. “Cursed” means that Allah’s curse fell upon them and they became deserving of divine punishment. Three things are sworn as witness to this: first, the sky with its constellations; second, the Day of Judgment which has been promised; third, the terrifying scenes of Judgment Day and all the creation that will witness them. The first oath testifies that the Almighty Being who governs the universe’s magnificent stars and planets cannot be escaped by these lowly, insignificant humans. The second oath is sworn because although these people accomplished whatever oppression they wished in this world, the promised Day will surely come, on which every oppressed person will receive justice and every oppressor will be seized. The third oath is sworn because just as these oppressors watched the spectacle of helpless believers burning, so too will all creation witness on Judgment Day how they themselves are dealt with.
Several accounts in the traditions describe incidents of believers being thrown into fire-filled pits, indicating that such atrocities occurred more than once in history.
One account, narrated by Suhayb al-Rumi from the Prophet ﷺ, tells of a king who had a sorcerer. In his old age, the sorcerer asked the king to appoint a boy to learn sorcery from him. The king assigned a boy, but on his way to and from the sorcerer, the boy also began meeting a monk (apparently a follower of Jesus), and was so moved by his teachings that he came to believe, eventually gaining such spiritual grace through this training that he could heal the blind and cure lepers. When the king learned that the boy had come to believe in the One God, he first killed the monk, then tried to kill the boy, but no weapon or method worked against him. Finally the boy told the king that if he truly wished to kill him, he should gather the people, say “In the name of the boy’s Lord,” and shoot him with an arrow — only then would he die. The king did so, and the boy died. At this the people cried out that they believed in the boy’s Lord. The king’s courtiers told him this was exactly what he had tried to prevent — the people had abandoned his religion for the boy’s. Enraged, the king had pits dug along the roadside, filled with fire, and threw into them everyone who refused to renounce their faith. (Ahmad, Muslim, Nasa’i, Tirmidhi, Ibn Jarir, Abd al-Razzaq, Ibn Abi Shaybah, Tabarani, Abd ibn Humayd)
A second account is narrated from Ali, who said that a king of Persia, while drunk, committed incest with his sister, and an illicit relationship developed between them. When this became known, the king announced that God had made marriage to one’s sister lawful. When the people refused to accept this, he inflicted various punishments to force them to accept it, eventually throwing into fire-filled pits everyone who refused. Ali stated that from that time on, marriage to close relatives became established practice among the Zoroastrians. (Ibn Jarir)
A third account, narrated by Ibn Abbas, apparently from Israelite traditions, states that the Babylonians forced the Children of Israel to abandon the religion of Moses, going so far as to throw into fire-filled pits those who refused to comply. (Ibn Jarir, Abd ibn Humayd)
The most famous account is that of Najran, recorded by Muslim historians including Ibn Hisham, Tabari, Ibn Khaldun, and the author of Mu’jam al-Buldan. In summary: Tuban As’ad Abu Karib, king of Himyar (Yemen), once traveled to Yathrib, where he was influenced by the Jews and adopted Judaism, taking two Jewish scholars of Banu Qurayzah back with him to Yemen, where he spread Judaism widely. His son Dhu Nuwas succeeded him and attacked Najran — a stronghold of Christianity in southern Arabia — intending to eliminate Christianity there and force its inhabitants to accept Judaism. (Ibn Hisham notes that these people held to the original religion of Jesus.) Upon reaching Najran, Dhu Nuwas invited the people to accept Judaism, but they refused. He then had large numbers of them thrown into fire-filled pits and burned, and killed many others, until a total of about 20,000 people were killed. One man from Najran, Daws Dhu Tha’laban, escaped; according to one account he went to the Roman Caesar, and according to another to the Negus (king) of Abyssinia, to report this atrocity. According to the first account, Caesar wrote to the Abyssinian king; according to the second, the Negus requested a naval fleet from Caesar. In any case, an Abyssinian army of 70,000, led by a general named Aryat, eventually invaded Yemen. Dhu Nuwas was killed, Jewish rule ended, and Yemen became part of the Christian Abyssinian empire.
The accounts of Muslim historians are not only confirmed by other historical sources but are supplemented by them with much additional detail. Christian Abyssinians first occupied Yemen in 340 CE and remained until 378 CE. During this period Christian missionaries began entering Yemen. Around this same time, an ascetic, devout Christian traveler named Faymiyun (Paymiyun), known for miracles, arrived in Najran and taught its people against idol worship; through his preaching the people of Najran became Christian. Their affairs were governed by three chiefs: the Sayyid, a tribal-style chief responsible for external affairs, treaties, and military leadership; the Aqib, who oversaw internal affairs; and the Usquf (bishop), the religious leader. Najran held great importance in southern Arabia as a major trade and industrial center, home to leather, weapons, and other industries, and famous for producing Yemeni cloth. For this reason, Dhu Nuwas’s attack on this important location was driven not only by religious motives but also political and economic ones. He killed Najran’s Sayyid, Harithah (recorded by Syriac historians as “Arethas”), killed his two daughters before his wife Ruhm, forced her to drink their blood, and then killed her too. He exhumed and burned the bones of Bishop Paul from his grave, and threw men, women, children, the elderly, priests, and monks alike into fire-filled pits. Death tolls of 20,000 to 40,000 are recorded. This event occurred in October 523 CE. Finally, in 525 CE, the Abyssinians invaded Yemen, ending Dhu Nuwas and his Himyarite kingdom — confirmed by the Hisn al-Ghurab inscription discovered by modern archaeologists in Yemen.
Numerous sixth-century Christian writings describe the details of this event of the People of the Pit, some written at the very time of the incident and based on eyewitness accounts. Three of these authors were contemporaries of the event: Procopius; Cosmas Indicopleustes, who at the time was translating Ptolemy’s Greek works by order of the Negus Elesboan and resided in the Abyssinian coastal city of Adulis; and Johannes Malalas, whose account was later cited by numerous historians. Later, John of Ephesus (d. 585 CE) recorded the persecution of the Christians of Najran in his ecclesiastical history, drawing on a letter from Bishop Simeon (a contemporary of the event) addressed to the Abbot of Gabula, in which Simeon related the account based on eyewitness testimony from Yemenis present at the time. This letter was published in Rome in 1881 and again in 1890 in connection with accounts of Christian martyrs. The Jacobite Patriarch Dionysius and Zacharias of Mytilene also recorded this event in their Syriac histories. Jacob of Serugh’s work on the Christians of Najran also mentions it. Paul, Bishop of Edessa (al-Ruha), wrote an elegy for the slain of Najran, still extant. An English translation of the Syriac work The Book of the Himyarites was published in London in 1924 and corroborates the accounts of Muslim historians. Some Abyssinian manuscripts from this period or close to it, held in the British Museum, also support this account. Philby, in his travel account Highlands of Arabia, wrote that the people of Najran still know the site where the incident of the People of the Pit occurred; near Umm Kharaq, some carvings are found in the rocks, and the location of the Ka’bah of Najran is also known to the people of Najran today.
After the Abyssinian Christians took control of Najran, they built a structure there resembling the Ka’bah, which they wished to establish as a central sanctuary in place of the Ka’bah of Makkah. Its bishops wore turbans, and it was declared a sanctuary; the Roman Empire even sent it financial support. It was the priests of this Najran Ka’bah — led by their Sayyid, Aqib, and Bishop — who came to debate with the Prophet ﷺ, resulting in the famous event of Mubahalah mentioned in Surah Al Imran, verse 61 (see Tafheem al-Qur’an, Volume 1, Al Imran, footnotes 29 and 55).
Footnote 5:
These verses mention the attributes of Allah on account of which He alone deserves to be believed in, and those who are angered by people believing in Him are themselves the oppressors.
Footnote 6:
The punishment of burning is mentioned separately from the punishment of Hell because they had burned innocent people alive by throwing them into fire-filled pits. This will likely be a fire different from and more severe than the ordinary fire of Hell, in which they will be burned.
Footnote 7:
By saying “Most Forgiving,” hope is given that anyone who repents and turns away from their sins can find a place in His mercy. By saying “All-Loving,” it is shown that He bears no enmity toward His creation such that He would punish it without reason — rather, He loves the creation He has made, and punishes only when it persists in rebellion. By saying “Lord of the Throne,” man is made to realize that the Ruler of the entire universe is He alone, and no one who rebels against Him can escape His grasp anywhere. By saying “Glorious,” man is warned against the baseness of adopting an insolent attitude toward such a Being. And the final attribute mentioned is that He is “the Doer of whatever He wills” — meaning that nothing in the entire universe has the power to obstruct or resist whatever Allah intends to do.
Footnote 8:
This is addressed to those who, relying on the strength of their powerful factions, are behaving rebelliously on Allah’s earth. They are being asked: do you know what became of those before you who indulged in the same rebellion, relying on the strength of their own factions?
Footnote 9:
The meaning is that what this Qur’an contains is indelible and unalterable, inscribed in Allah’s Preserved Tablet, within which no change or alteration can occur. Whatever has been written in it is bound to come to pass; even if the whole world combined to nullify it, they could not do so.

سُوْرَةُ الْبُرُوْج حاشیہ نمبر :1

1۔ اصل الفاظ ہیں ذات البروج۔ یعنی برجوں والے آسمان کی۔ مفسرین میں سے بعض نے اس سے مراد قدیم علم ہیبت کے مطابق آسمان کے 12 برج لیے ہیں۔ اور ابن عباس، مجاہد ، قتادہ، حسن بصری، ضحاک اور سدی کے نزدیک اس سے مراد آسمان کے عظیم الشان تارے ا ور سیارے ہیں۔

سُوْرَةُ الْبُرُوْج حاشیہ نمبر :2

2۔ یعنی روز قیامت۔

سُوْرَةُ الْبُرُوْج حاشیہ نمبر :3

3۔ دیکھنے والے اور دیکھی جانے والی چیز کے بارے میں مفسرین کے بہت سے اقوال ہیں، مگر ہمارے نزدیک سلسلہ کلام سے جو بات مناسبت رکھتی ہے وہ یہ ہے کہ دیکھنے والے سے مراد ہر وہ شخص ہے جو قیامت کے روز حاضر ہو گا اور دیکھی جانے والی چیز سے مراد خود قیامت ہے جس کے ہولناک احوال کو سب دیکھنے والے دیکھیں گے۔ یہ مجاہد ، عکرمہ، ضحاک، ابن نجیح اور بعض دوسرے مفسرین کا قول ہے۔

سُوْرَةُ الْبُرُوْج حاشیہ نمبر :4

4۔ گڑھے والوں سے مراد وہ لوگ ہیں جنہوں نے بڑے بڑے گڑھوں میں آگ بھڑکا کر ایمان لانے واے لوگوں کو ان میں پھینکا اور اپنی آنکھوں سے ان کے جلنے کا تماشا دیکھا تھا مارے گئے کا مطلب یہ ہے کہ ان پر خدا کی لعنت پڑی اور وہ عذاب الہی کے مستحق ہو گئے۔ اور اس بات پر تین چیزں کی قسم کھائی گئی ہے۔ ایک برجوں والے آسمان کی۔ دوسرے روز قیامت کی جس کا وعدہ کیا گیا ہے۔ تیسرے قیامت کے ہولناک مناظر کی اور اس ساری مخلوق کی جو ان مناظر کو دیکھی گی۔ پہلی چیز اس بات پر شہادت دے رہی ہے کہ جو قا در مطلق ہستی کائنات کے عظیم الشان ستاروں اور سیارں پر حکمرانی کر رہی ہے اس کی گرفت سے یہ حقیر و ذلیل انسان کہاں بچ کر جا سکتے ہیں۔ دوسری چیز کی قسم اس بنا پر کھائی گئی ہے کہ دنیا میں ان لوگوں نے جو ظلم کرنا چاہا کر لیا، مگر وہ دن بہر حال آنے والا ہے جس سے انسانوں کو خبردار کیا جا چکا ہے کہ اس میں ہر مظلوم کی داد رسی اور ہر ظالم کی پکڑ ہو گی۔ تیسری چیز کی قسم اس لیے کھائی گئی ہے کہ جس طرح ان ظالموں نے ان بے بس اہل امیان کے جلنے کا تماشا دیکھا اسی طرح قیامت کے روز ساری خلق دیکھے گی کہ ان کی خبر کس طرح لی جاتی ہے۔
گڑھوں میں آگ جلا کر ا یمان والوں کو ان میں پھینکنے کے متعدد واقعات روایات میں بیان ہوئے ہیں جن سے معلوم ہوتا ہے کہ دنیا میں کئی مرتبہ اس طرح کے مظالم کیے گئے ہیں۔
ان میں سے ایک واقعہ حضرت صہیب رومیؓ نے رسول اللہ ﷺ سے روایت کیا ہے کہ ایک بادشاہ کے پاس ایک ساحر تھا۔ اس نے اپنے بڑھاپے میں بادشاہ سے کہا کوئی لڑکا ایسا مامور کر دے جو مجھ سے یہ سحر سیکھ لے۔ بادشاہ نے ایک لڑکے کو مقرر کر دیا۔مگر وہ لڑکا ساحر کے پاس آتے جاتے ایک راہب سے بھی (جو غالباً) پیروان مسیح علیہ السلام میں سے تھا) ملنے لگا اور اس کی باتوں سے متاثر ہو کر ایمان لے آیاحتی کہ اس کی تربیت سے صاحب کرامت ہو گیا اور اندھوں کو بینا اور کوڑھیوں کو تندرست کرنے لگا۔ بادشاہ کو جب یہ معلوم ہوا کہ یہ لڑکا توحید پر ایمان لے آیا ہے تو اس نے پہلے تو راہب کو قتل کیا،پھر اس لڑکے کو قتل کرنا چاہا، مگر کوئی ہتھیار اور کوئی حربہ اس پر کارگر نہ ہوا۔ آخر کار لڑکے نے کہا کہ اگر تو مجھے قتل کرنا ہی چاہتا ہے تو مجمع عام میں باسم رب الغلام (اس لڑکے کے رب کے نام پر) کہہ کر مجھے تیر مار میں مر جا ؤں گا۔ چنانچہ بادشاہ نے ایسا ہی کیا اور لڑکا مر گیا۔ اس پر لوگ پکار اٹھے کہ ہم اس لڑکے کے رب پر ایمان لے آئے۔ بادشاہ کے مصاحبوں نے اس سے کہا کہ یہ تو وہی کچھ ہو گیا جس سے آپ بچنا چاہتے تھے۔ لوگ آپ کے دین کو چھوڑ کر اس لڑکے کے دین کو مان گئے۔ بادشاہ یہ حالت دیکھ کر غصے میں بھر گیا۔ اس نے سڑکے کے کنارے گڑھے کھدوائے ، ان میں آگ بھروائی اور جس جس نے ایمان سے پھرنا قبول نہ کیا اس کو آگ میں پھکوا دیا (احمد، مسلم، نسائی، ترمذی، ابن جریر، عبدالرزاق، ابن بی شیبہ، طبرانی، عبد بن حمید)۔
دوسرا واقعہ حضرت علیؓ سے مروی ہے وہ فرماتے ہیں کہ ایران کے ایک بادشاہ نے شراب پی کر اپنی بہن سے زنا کا ارتکاب کیا اور دونوں کے درمیان ناجائز تعلقات استوار ہو گئے۔ بات کھلی تو بادشادہ نے لوگوں میں اعلان کرایا کہ خدا نے بہن سے نکاح حلال کر دیا ہے لوگوں نے اسے قبول نہ کیا تو اس نے طرح طرح کے ع ذاب دے کر عوام کو یہ بات ماننے پر مجبور کیا یہاں تک وہ آگ سے بھرے ہوئے گڑھوں میں ہر اس شخص کو پھکواتا چلا گیا جس نے اسے ماننے سے انکار کیا۔ حضرت علی ؓ کا بیان ہے کہ اسی وقت سے مجوسیوں میں محرمات سے نکاح کا طریقہ رائج ہوا ہے۔ (ابن جریر)۔
تیسرا واقعہ ابن عباسؓ نے غالباً اسرائیلی روایات سے نقل کیا ہے کہ بابل والوں نے بنی اسرائیل کو دین موسی علیہ السلام سے پھر جانے پر مجبور کیا تھا یہاں تک کہ انہوں نے آگ سے بھرے ہوئے گڑھوں میں ان لوگوں کو پھینک دیا جو اس سے انکار کرتھے (ابن جریر، عبد بن حمید)۔
سب سے مشہور واقعہ نجران کا ہے ۔ جسے ابن ہشام، طبری، ابن خلدون اور صاحب معجم البلدان وغیرہ اسلامی مورخین نے بیان کیا ہے اس کا خلاصہ یہ ہے کہ حمیر (یمن) کا بادشاہ تبان اسعد ابو کر ب ایک مرتبہ یثرب گیا جہاں یہودیوں سے متاثر ہو کر اس نے دین یہود قبول کر لیا اور بنی قریظہ کے دو یہودی عالموں کو اپنے ساتھ یمن لے گیا۔ وہاں اس نے بڑے پیمانے پر یہودیت کی اشاعت کی۔ اس کا بیٹا ذونواس اس کا جانشین ہوا اور اس نے نجران پر، جو جنوبی عرب میں عیساٍئیوں کا گڑھ تھا، حملہ کیا تاکہ وہاں سے عیسائیت کا خاتمہ کر دے اور اس کے باشندوں کو یہودیت اختیار کرنے پر مجبور کرے۔ (ابن ہشام کہتا ہے کہ یہ لوگ حضرت عیسی کے اصل دین پر قائم تھے)۔ نجران پہنچ کر اس نے لوگوں کو دین یہود قبول کرنے کی دعوت دی مگر انہوں نے انکار کیا۔ اس پر اس نے بکثرت لوگوں کو آگ سے بھرے ہوئے گڑھوں میں پھینک کر جلوا دیا اور بہت سوں کو قتل کر دیا، یہاں تک کہ مجموعی طور پر 20 ہزار آدمی مارے گئے۔ اہل نجران میں سے ایک شخص دوس ذواثعلبان بھاگ نکلا اور ایک روایت کے رو سے اس نے قیصر روم کے پاس جا کر، اور دوسری روایت کی رو سے حبش کے بادشاہ نجاشی کے ہاں جا کر اس ظلم کی شکایت کی۔ پہلی روایت کی رو سے قیصر نے حبش کے بادشادہ کو لکھا اور دوسری روایت کی رو سے نجاشی نے قیصر سے بحری بیڑہ فراہم کرنے کی درخواست کی۔ بہرحال آخر کار حبش کی 70 ہزار فوج اریاط نامی ایک جنرل کی قیادت میں یمن پر حملہ آور ہوئی، دوانوس مارا گیا، یہودی حکومت کا خاتمہ ہو گیا اور یمن حبش کی عیسائی سلطنت کا ایک حصہ بن گیا۔
اسلامی مورخین کے بیانات کی نہ صرف تصدیق دوسرے تاریخی ذرائع سے ہوتی ہے بلکہ ان سے بہت سی مزید تفصیلات کا بھی پتہ چلتا ہے۔ یمن پر سب سے پہلے عیسائی حبشیوں کا قبضہ 340؁ء میں ہوا تھا اور 378؁ء تک جاری رہا تھا۔ اس زمانے میں عیسائی مشنری یمن میں داخل ہونے شروع ہوئے۔ اسی کے قریب دور میں ایک زاہد و مجاہد اور صاحب کشفِ و کرامت عیسائی سیاح فیمیون (Paymiyun) نامی نجران پہنچا اور اس نے وہاں کے لوگوں کو بت پرستی کی برائی سمجھائی اور اس کی تبلیغ سے اہل نجران عیسائی ہو گئے۔ ان لوگوں کا نظام تین سردار چلاتے تھے۔ ایک سید ، جو قبائلی شیوخ کی طرح بڑا سردار اور خارج معاملات ، معاہدات اور فوجوں کی قیادت کا ذمہ دار تھا۔ دوسرا عاقب، جو داخلی معاملات کا نگراں تھا۔ اور تیسرا اسقف (بشپ) جو مذہبی پیشوا ہوتا تھا۔ جنوبی عرب میں نجران کو بڑی اہمیت حاصل تھی۔ یہ ایک بڑا تجارتی اور صنعتی مرکز تھا۔ ئسر، چمڑے اور اسلحہ کی صنعتیں یہاں چل رہی تھیں۔ مشہور حلئہ یمانی بھی یہیں تیار ہوتا تھا۔ اسی بنا پر محض مذہبی وجوہ ہی سے نہیں بلکہ سیاسی اور معاشی وجوہ سے بھی ذونواس نے اس اہم مقام پر حملہ کیا۔ نجران کے سید حارثہ کو جسے سریانی مورخین Arethas لکھتے ہیں، قتل کیا، اس کی بیوی رومہ کے سامنے اس کی دو بیٹیوں کو مار ڈالا اور اسے ان کا خون پینے پر مجبور کیا، پھر اسے بھی قتل کر دیا۔ اسقف پال (Paul) کی ہڈیاں قبر سے نکال کر جلا دیں۔ اور آگ سے بھرے ہوئے گڑھوں میں عورت، مرد، بچے، بوڑھے ، پادری، راہب سب کو پھکوا دیا۔ مجموعی طور پر 20 سے چالیس ہزار تک مقتولین کی تعداد بیان کی جاتی ہے۔ یہ واقعہ اکتوبر 523 ؁ء میں پیش آیا تھا۔ آخر 525 ؁ء میں حبشیوں نے یمن پر حملہ کر کے ذونواس اور اس کی حمیری سلطنت کا خاتمہ کر دیا۔ اس کی تصدیق حصن غراب کے کتبے سے ہوتی ہے جو یمن میں موجودہ زمانہ کے محققین آثارِ قدیمہ کو ملا ہے۔
چھٹی صدی عیسوی کی متعدد عیسائی تحریرات میں اصحاب الاخدود کے اس واقعہ کی تفصیلات بیان ہوئی ہیں جن میں سے بعض عین زمانہ حادثہ کی لکھی ہوئی ہیں اور عینی شاہدوں سے سن کر لکھی گئی ہیں۔ ان میں سے تین کتابوں کے مصنف اس واقعہ کے ہم عصر ہیں۔ ایک پروکوپیوس۔ دوسرا کوسماس انڈیکو پلیوسٹس (Cosmos Indicopleustis) جو نجاشی ایلیسبو عان (Elesboan) کے حکم سے اس زمانے میں بطلیموس کی یونانی کتابوں کا ترجمہ کر رہا تھا اور حبش کے ساحلی شہر ادولیس (Adolis) میں مقیم تھا۔ تیسرا یوحنس ملا لا(Johannes Malala) جس بعد کے متعدد مورخین نے اس واقعہ کو نقل کیا ہے۔ اس کے بعد یوحنس افسوسی (Johannes of Ephesus) متوفی 585ء نے اپنی تاریخ کنیسہ میں نصاری نجران کی تعذیب کا قصہ اس واقعہ کے معاصر واری اسقف مارشمعون (Simeon) کے ایک خط سے نقل کیا ہے جو اس نے دیر جبلہ کے ریئس (Abbot von Gabula) کے نام لکھا تھا اور مارشمعون نے اپنے خط میں یہ واقعہ ان اہل یمن کے آنکھوں دیکھے بیان سے روایت کیا ہے جو اس موقع پر موجود تھے۔ یہ خط 1881ء میں روم سے ا ور 1890ء میں شہدائے مسیحیت کے حالات کے سلسلے میں شائع ہوا ہے۔ یعقوبی بطریق ڈایو نیسیلوس (Patriarch Dionysius) کے اور زکریا مدللی (Zacharia of Mitylene) نے اپنی سریانی تاریخوں میں بھی اس واقعہ کو نقل کیا ہے۔ یعقوب سروجی کی کتاب درباب نصاری نجران میں بھی یہ ذکر موجود ہے۔ الرھا (Edessa) کے اسقف پولس (Pulus) نے نجران کے ہلاک شدگان کا مرثیہ لکھا جو اب بھی دستیاب ہے ۔ سریانی زبان کی تصنیف الحمیریین کا انگریزی ترجمہ (Book of the Himyarites) 1924ء میں لندن شائع ہوا ہے اور وہ مسلمان مورخین کے بیان کی تصدیقکرتا ہے ۔ برٹش میوزیم میں اس عہد اور اس سے قریبی عہد کے کچھ حبشی مخطوطات بھی موجود ہیں جو اس قصے کی تائید کرتے ہیں۔ فلبی نے اپنے سفر نامے (Highlands Arabian) میں لکھا ہے کہ نجران کے لوگوں میں اب تک وہ جگہ معروف ہے جہاں اصحاب الاخدود کا واقعہ پیش آیا تھا ام خرق کے پاس ایک جگہ چٹانوں میں کھدی ہوئی کچھ تصویریں بھی پائی جاتی ہیں۔ اور کعبہ نجران جس جگہ واقع تھا اس کو بھی آج کل کے اہل نجران جانتے ہیں۔
حبشی عیسائیوں نے نجران پر قبضہ کرنے کے بعد یہاں کعبہ کی شکل کی ایک عمارت بنائی تھی جسے وہ مکہ کے کعبہ کی جگہ مرکزی حیثیت دینا چاہتے تھے۔ اس کے اساقفہ عمامے باندھتے تھے اور اس کو حرم قرار دیا گیا تھا رومی سلطنت بھی اس کعبہ کے لیے مالی اعانت بھیجتی تھی۔ اسی کعبہ نجران کے پادری اپنے سید اور عاقب اور اسقف کی قیادت میں مناظرے کے لیے نبی صلی اللہ علیہ و سلم کی خدمت میں حاضر ہوئے تھے اور مباہلہ کا وہ مشہور واقعہ پیش آیا تھا جس کا ذکر سورہ آل عمران آیت 61 میں کیا گیا ہے (ملاحظہ ہو تفہیم القرآن، جلد اول، آل عمران حاشیہ 29 و حاشیہ 55)۔

سُوْرَةُ الْبُرُوْج حاشیہ نمبر :5

5۔ ان آیات میں اللہ تعالی کے ان اوصاف کا ذکر کیا گیا ہے جن کی بنا پر وہی اس کا مستحق ہے کہ اس پر ایمان لایا جائے اور وہ لوگ ظالم ہیں جو اس بات پر بگڑتے ہیں کہ کوئی اس پر ایمان لائے۔

سُوْرَةُ الْبُرُوْج حاشیہ نمبر :6

6۔ جہنم کے عذاب سے الگ جلائے جانے کی سزا کا ذکر اس لیے کیا گیا ہے کہ انہوں نے مظلوم لوگوں کو آگ کے گڑھے میں پھینک کر زندہ جلایا تھا۔ غالباً یہ جہنم کی عام آگ سے مختلف اور اس سے زیادہ سخت کوئی آگ ہو گی جس میں وہ جلائے جائیں گے۔

سُوْرَةُ الْبُرُوْج حاشیہ نمبر :7

7۔ ’’بخشنے والا ہے‘‘ کہہ کر یہ امید دلائی گئی ہے کہ کوئی اگر اپنے گناہوں سے باز آ کر توبہ کر لے تو اس کے دامن رحمت میں جگہ پا سکتا ہے۔ ’’محبت کرنے والا‘‘ کہہ کر یہ بتایا گیا ہے کہ اس کو اپنی خلق سے عداوت نہیں ہے کہ خواہ مخواہ اس کو مبتلائے عذاب کرے، بلکہ جس مخلوق کو اس نے پیدا کیا ہے اس سے وہ محبت رکھتا ہے اور سزا صرف اس وقت دیتا ہے جب وہ سرکشی سے باز ہی نہ آئے۔ ’’مالک عرش‘‘ کہہ کر انسان کو یہ احساس دلایا گیا ہے کہ سلطنت کائنات کا فرمانروا وہی ہے، اس سے سرکشی کرنے والا اس کی پکڑ سے بچ کر کہیں نہیں جا سکتا۔ ’’بزک و برتر‘‘ کہہ کر انسان کو اس کمینہ پن پر متنبہ کیا گیا ہے کہ وہ ایسی ہستی کے مقابلہ میں گستاخی کا رویہ اختیار کرتا ہے۔ اور آخری صفت یہ بیان کی گئی ہے کہ وہ ’’جو کچھ چاہے کر ڈالنےوالا ہے‘‘، یعنی پوری کائنات میں کسی کی بھی طاقت نہیں ہے کہ اللہ جس کام کا ارادہ کرے اس میں وہ مانع و مزاحم ہو سکے۔

سُوْرَةُ الْبُرُوْج حاشیہ نمبر :8

8۔ روئے سخن ان لوگوں کی طرف ہے جو اپنے طاقت ور جتھوں کے زعم میں خدا کی زمین پر سرکشیاں کر رہے ہیں۔ ان سے فرمایا جا رہا ہے کہ کچھ تمہیں خبر بھی ہے کہ اس سے پہلے جن لوگوں نے اپنے جتھوں کی طاقت کے بل پر یہی سرکشیاں کی تھیں وہ کس انجام سے دوچار ہو چکے ہیں۔

سُوْرَةُ الْبُرُوْج حاشیہ نمبر :9

9۔ مطلب یہ ہے کہ اس قرآن کا لکھا امٹ ہے، اٹل ہے، خدا کی اس لوحِ محفوظ میں ثبت ہے جس کے اندر کوئی رد و بدل نہیں ہو سکتا، جو بات اس میں لکھ دی گئی ہے وہ پوری ہو کر رہنے واللی ہ ے، تمام دنیا مل کر بھی اسے باطل کرنا چاہے تو نہیں کر سکتی۔

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ

وَ السَّمَآءِ وَ الطَّارِقِ ۙ﴿۱﴾ وَ مَاۤ اَدۡرٰىکَ مَا الطَّارِقُ ۙ﴿۲﴾ النَّجۡمُ الثَّاقِبُ ۙ﴿۳﴾ اِنۡ کُلُّ نَفۡسٍ لَّمَّا عَلَیۡہَا حَافِظٌ ؕ﴿۴﴾ فَلۡیَنۡظُرِ الۡاِنۡسَانُ مِمَّ خُلِقَ ؕ﴿۵﴾ خُلِقَ مِنۡ مَّآءٍ دَافِقٍ ۙ﴿۶﴾ یَّخۡرُجُ مِنۡۢ بَیۡنِ الصُّلۡبِ وَ التَّرَآئِبِ ؕ﴿۷﴾ اِنَّہٗ عَلٰی رَجۡعِہٖ لَقَادِرٌ ؕ﴿۸﴾ یَوۡمَ تُبۡلَی السَّرَآئِرُ ۙ﴿۹﴾ فَمَا لَہٗ مِنۡ قُوَّۃٍ وَّ لَا نَاصِرٍ ﴿ؕ۱۰﴾ وَ السَّمَآءِ ذَاتِ الرَّجۡعِ ﴿ۙ۱۱﴾ وَ الۡاَرۡضِ ذَاتِ الصَّدۡعِ ﴿ۙ۱۲﴾ اِنَّہٗ لَقَوۡلٌ فَصۡلٌ ﴿ۙ۱۳﴾ وَّ مَا ہُوَ بِالۡہَزۡلِ ﴿ؕ۱۴﴾ اِنَّہُمۡ یَکِیۡدُوۡنَ کَیۡدًا ﴿ۙ۱۵﴾ وَّ اَکِیۡدُ کَیۡدًا ﴿ۚۖ۱۶﴾ فَمَہِّلِ الۡکٰفِرِیۡنَ اَمۡہِلۡہُمۡ رُوَیۡدًا ﴿٪۱۷﴾

Urdu , English translations as below and link for explanatory foot notes at the end

In the name of Allah, the Compassionate, the Merciful.

By the sky and the night-visitant. And what do you know what the night-visitant is? The star of piercing brightness. There is no soul but has a guardian over it. Let man, then, consider from what he is created. He is created from a spurting fluid that issues from between the backbone and the ribs. Surely He (the Creator) is able to bring him back to life. On the Day when all the hidden secrets shall be searched out, man will have no strength of his own, nor will anyone come to his aid. By the rain-yielding sky, and by the earth which bursts open (with vegetation): this is a decisive word, not a matter of jest. These people are hatching a scheme, and I too am devising a plan. So, O Prophet, leave the disbelievers alone — let them have respite for a while.

Surah At-Tariq: Introductory comments

Name:
It is named after the word At-Tariq in the very first verse.
Period of Revelation:
The style of its subject matter resembles the early Meccan surahs, but it was revealed during the period when the disbelievers of Makkah were resorting to every kind of scheme to defeat the message of the Qur’an and of Muhammad (peace be upon him).
Subject and Theme:
Two themes are discussed in this surah. First, that man must present himself before God after death. Second, that the Qur’an is a decisive word which no scheme or device of the disbelievers can defeat.
At the outset, the stars of the sky are presented as evidence that nothing in the universe can remain fixed and enduring in its place without a guardian watching over it. Man’s attention is then drawn to his own self — how he was brought into being from a single drop of fluid and made into a living, moving human being. It is then stated that the God who brought him into existence in this way is certainly able to bring him back to life again, and this second creation will take place so that all of man’s secrets, which remained hidden in the world, may be examined. On that day, man will neither be able to save himself by his own strength, nor will anyone be able to come to his aid.
At the conclusion, it is said that just as the falling of rain from the sky and the sprouting of trees and crops from the earth is not a sport but a serious matter, likewise the truths stated in the Qur’an are not a joking matter either, but firm and unshakable realities. The disbelievers are under the misconception that their schemes will defeat the call of this Qur’an, but they do not know that Allah too is engaged in a plan of His own, before which all the schemes of the disbelievers will come to nothing. The passage then closes with a single sentence that both consoles the Messenger of Allah (peace be upon him) and, implicitly, warns the disbelievers: that he should exercise patience and let the disbelievers have their way for a little while longer — it will not be long before they themselves come to know whether their schemes defeat the Qur’an, or whether the Qur’an prevails precisely where they are trying to defeat it.

اللہ کے نام سے جو رحمان و رحیم ہے۔

قسم ہے آسمان کی اور رات کو نمودار ہونے والے کی۔ اور تم کیا جانو کہ وہ رات کو نمودار ہونے والا کیا ہے؟ چمکتا ہوا تارا۔ کوئی جان ایسی نہیں ہے جس کے اوپر کوئی نگہبان نہ ہو¹۔ پھر ذرا انسان یہی دیکھ لے کہ وہ کِس چیز سے پیدا کیا گیا ہے²۔ ایک اُچھلنے والے پانی سے پیدا کیا گیا ہے جو پیٹھ اور سینے کی ہڈیوں کے درمیان سے نکلتا ہے³۔ یقیناً وہ ﴿خالق﴾ اُسے دوبارہ پیدا کرنے پر قادر ہے ⁴۔ جس روز پوشیدہ اسرار کی جانچ پڑتال⁵ہوگی اُس وقت انسان کے پاس نہ خود اپنا کوئی زور ہوگا اور نہ کوئی اس کی مدد کرنے والا ہوگا۔ قسم ہے بارش برسانے والے آسمان کی⁶ اور ﴿نباتات اُگتے وقت﴾ پھَٹ جانے والی زمین کی، یہ ایک جچی تُلی بات ہے، ہنسی مذاق نہیں ہے⁷۔ یہ لوگ کچھ چالیں چل رہے ہیں⁸ اور میں بھی ایک چال چل رہا ہوں⁹۔ پس چھوڑ دو اے نبی ؐ ، اِن کافروں کو اِک ذرا کی ذرا اِن کے حال پر چھوڑ دو¹⁰۔ ؏١

سُوْرَةُ الطَّارِق
نام :

پہلی ہی آیت کے لفظ الطارق کو اس کا نام قرار دیا گیا ہے۔
زمانۂ نزول :

اس کے مضمون کا اندازِ بیاں مکۂ معظمہ کی ابتدائی سورتوں سے ملتا جلتا ہے، مگر یہ اس زمانے کی نازل شدہ ہے جب کفار مکہ قرآن اور محمد صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم کی دعوت کو زک دینے کے لیے ہر طرح کی چالیں چل رہے تھے۔
موضوع اور مضمون :

اس میں دو مضمون بیان کیے گئے ہیں۔ ایک یہ کہ انسان کو مرنے کے بعد خدا کے سامنے حاضر ہونا ہے۔ دوسرے یہ کہ قرآن ایک قولِ فیصل ہے جسے کفار کی کوئی چال اور تدبیر زک نہیں دے سکتی۔
سب سے پہلے آسمان کے تاروں کو اس بات کی شہادت میں پیش کیا گیا ہے کہ کائنات میں کوئی چیز ایسی نہیں ہے جو ایک ہستی کی نگہبانی کے بغیر اپنی جگہ قائم اور باقی رہ سکتی ہو۔ پھر انسان کو خود اس کی اپنی ذات کی طرف توجہ دلائی گئی ہے کہ کس طرح نطفے کی ایک بوند سے اس کو وجود میں لایا گیا اور جیتا جاگتا انسان بنا دیا گیا۔ اس کے بعد فرمایا گیا کہ جو خدا اس طرح اسے وجود میں لایا ہے وہ یقیناً اس کو دوبارہ پیدا کرنے پر قادر ہے، اور یہ دوبارہ پیدائش اس غرض کے لیے ہوگی کہ انسان کے ان تمام رازوں کی جانچ پڑتال کی جائے جن پر دنیا میں پردہ پڑا رہ گیا تھا۔ اس وقت اپنے اعمال کے نتائج بھگتنے سے انسان نہ اپنے بل بوتے پر بچ سکے گا اور نہ کوئی اس کی مدد کو آ سکے گا۔
خاتمۂ کلام پر ارشاد ہوا ہے کہ جس طرح آسمان سے بارش کا برسنا اور زمین سے درختوں اور فصلوں کا اگنا کوئی کھیل نہیں بلکہ ایک سنجیدہ کام ہے، اسی طرح قرآن میں جو حقائق بیان کیے گئے ہیں وہ بھی کوئی ہنسی مذاق نہیں ہے بلکہ پختہ اور اٹل باتیں ہیں۔ کفار اس غلط فہمی میں ہیں کہ ان کی چالیں اس قرآن کی دعوت کو زک دے دیں گی، مگر انہیں خبر نہیں ہے کہ اللہ بھی ایک تدبیر میں لگا ہوا ہے اور اس کی تدبیر کے آگے کفار کی چالیں سب دھری کی دھری رہ جائیں گی۔ پھر ایک فقرے میں رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم کو یہ تسلی اور درپردہ کفار کو یہ دھمکی دے کر بات ختم کر دی گئی ہے کہ آپ صلی اللہ علیہ و آلہ و سلم ذرا صبر سے کام لیں اور کچھ مدت کفار کو اپنی سی کر لینے دیں، زیادہ دیر نہ گزرے گی کہ انہیں خود معلوم ہو جائے گا کہ ان کی چالیں قرآن کو زک دیتی ہیں یا قرآن اُسی جگہ غالب آ کر رہتا ہے جہاں یہ اُسے زک دینے کی کوشش کر رہے ہیں۔

Link for foot nootes: https://voiceofquran5.com/2026/07/02/chapter-al-tariq86-footnotes-urdu-eng/

سُوْرَةُ الطَّارِق حاشیہ نمبر :1

1۔ نگہبان سے مراد خود اللہ تعالی کی ذات ہے جو زمین و آسمان کی ہر چھوٹی بڑی مخلوق کی دیکھ بھال اور حفاظت کر رہی ہے جس کے وجود میں لانے سے ہر شے وجود میں آئی ہے جس کے باقی رکھنے سے ہر شے باقی ہے، جس کے سنبھالنے سے ہر شے اپنی جگہ سنبھلی ہوئی ہے، اور جس نے ہر چیز کو اس کی ضروریات بہم پہنچانے اور اسے ایک مدت مقررہ تک آفات سے بچانے کا ذمہ لے رکھا ہے۔ اس بات پر آسمان کی اور رات کی تاریکی میں نمودار ہونے والے ہر سارے اور سیارے کی قسم کھائی گئی ہے۔ (النجم الثاقب کا لفظ اگرچہ لغت کے اعتبار سے واحد ہے ، لیکن مراد اس سے ایک ہی تارا نہیں ہو تا بلکہ تاروں کی جنس ہے)۔ یہ قسم اس معنی میں ہے کہ رات کو آسمان میں یہ بے ح دو حساب تارے اور سیارے جو چمکتے ہوئے نظر آتے ہیں ان میں سہر ایک کا وجود اس امر کی شہادت دے رہا ہے کہ کوئی ہے جس نے اسے بنایاہے، روشن کیا ہے، فضا میں معلق رکھ چھوڑا ہے، اور اس طرح اس کی حفاظت و نگہبانی کر رہا ہے کہ نہ وہ اپنے مقام سے گرتا ہے، نہ بے شمار تاروں کی گردش کے دوران میں وہ کسی سے ٹکراتا ہے اور نہ کوئی دوسرا تارا اس سے ٹکراتا ہے۔

سُوْرَةُ الطَّارِق حاشیہ نمبر :2

2۔ عالمِ بالا کی طرف توجہ دلانے کے بعد اب انسان کو دعوت دی جا رہا ہے کہ وہ خود ذرا اپنی ہستی ہی پر غور کر لے وہ کس طرح پیدا کیا گیا ہے۔ کون ہے جو باپ کے جسم سے خارج ہونے والے اربوں جرثوموں میں سے ایک جرثومے اور ماں کے اندر سے نکلنے والے بکثرت بیضوں میں سے ایک بیضے کا انتخاب کر کے دونوں کو کسی وقت جوڑ دیتا ہے اور اس سے ا یک خاص انسان کا استقرارِ حمل واقع ہو جاتا ہے؟ پھر کون ہے جو استقرار ِ عمل کے بعد ماں کے پیٹ میں درجہ بدرجہ اسے نشو ونما دے کر اسے اس حد کو پہنچاتا ہے کہ وہ ایک زندہ بچے کی شکل میں پیدا ہوتا، پھر کون ہے جو رحم مادر ہی میں اس کے جسم کی ساخت اور اس کی جسمانی و ذہنی صلاحیتوں کا تناسب قائم کرتا ہے؟ پھر کون ہے جو پیدائش سے لے کر موت کے وقت تک اس کی مسلسل نگہبانی کرتا رہتا ہے؟ اسے بیماریوں سے بچاتا ہے۔ حادثات سے بچاتا ہے۔ طرح طرح کی آفات سے بچاتا ہے۔ اس کے لیے زندگی کے اتنے ذرائع بہم پہنچاتا ہے جن کا شمار نہیں ہو سکتا۔ اور اس کے لیے ہر قدم پر دنیا میں باقی رہنے ے وہ مواقع فراہم کرتا ہے جن میں سے اکثر کا اسے شعور تک ن ہیں ہو تا کجا کہ وہ انہیں خود فراہم کرنے پر قادر ہو۔ کیا یہ سب کچھ ایک خدا کی تدبیر اور نگرانی کے بغیر ہو رہا ہے؟

سُوْرَةُ الطَّارِق حاشیہ نمبر :3

3۔ اصل میں صلب اور ترائب کے الفاظ استعمال ہوئے ہیں۔ صلب ریڑھ کی ہڈی کو کہتے ہیں، اور ترائب کے معنی ہیں سینے کی ہڈی، یعنی پسلیاں، چونکہ عورت اور مرد دونوں کے مادہ تولید انسان کے اس دھڑ سے خارج ہوتے ہیں جو صلب اور سینے کےدرمیان واقع ہے، اس لیے فرمایا گیا ہے کہ انسان اس پانی سے پیدا کیا گیا ہے جو پیٹھ اور سینے کے درمیان سے نکلتا ہے۔ یہ مادہ اس صورت میں بھی پیدا ہوتا ہے جبکہ ہاتھ اور پائں کٹ جائیں، اس لیے یہ کہتا صحیح نہیں ہے کہ یہ انسان کے پورے جسم سے خارج ہوتا ہے۔ درحقیقت جسم کے اعضاء ریئسہ اس کے ماخذ ہیں اور وہ سب آدمی کے دھڑ میں واقع ہیں۔ دماغ کا الگ ذکر اس لیے نہیں کیا گیا کہ صلب دماغ کا وہ حصہ ہے جس کی بدولت ہی جسم کے ساتھ دماغ کا تعلق قائم ہوتا ہے۔ (نیز ملاحظہ ہو ضمیمہ نمبر 4، صفحہ نمبر 583)۔

سُوْرَةُ الطَّارِق حاشیہ نمبر :4

4۔ یعنی جس طرح وہ انسان کو وجود میں لاتا ہے اور استقرارِ حمل کے وقت سے مرتے دم تک اس کی نگہبانی کرتا ہے، یہی اس بات کا کھلا ہوا ثبوت ہے کہ وہ اسے موت کے بعد پلٹا کر پھر وجود میں لا سکتا ہے۔ اگر وہ پہلی چیز پر قادر تھا اور اسی قدرت کی بدولت انسان دنیا میں زندہ موجود ہے، تو آخر کیا معقول دلیل یہ گمان کرنے کے لیے پیش کی جا سکتی ہے کہ دوسری چیز پر وہ قادر نہیں ہے۔ اس قدرت کا ا نکار کرنے کے لیے آدمی کو سرے سے اس بات ہی کا انکار کرنا ہو گا کہ خدا اسے وجود میں لایا ہے، اور جو شخص اس کا انکار کرے اس سے کچھ بعید نہیں کہ ایک روز اس کے دماغ کی خرابی اس سے یہ دعوی بھی کرا دے کہ دنیا کی تمام کتابیں ایک حادثہ کے طور پر چھپ گئی ہے، دنیا کے تمام شہر ایک حادثہ کے طور پر بن گئے ہیں، اور زمین پر کوئی اتفاقی حادثہ ایسا ہو گیا تھا جس سے تمام کارخانے بن کر خود بخود چلنے لگے ۔ حقیقت یہ ہے کہ انسان کی تخلیق اور اس کے جسم کی بناوٹ اور اس کے اندر کام کرنے والی قوتوں اور صلاحیتوں کا پیدا ہوتا اور اس کا ا یک زندہ ہستی کی حیثیت سے باقی رہنا ان تمام کاموں سے بدرجہا زیادہ پیچیدہ عمل ہے جو انسان کے ہاتھوں دنیا میں ہوئے اور ہو رہے ہیں۔ اتنا بڑا پیچیدہ عمل اس حکمت اور تناسب اور تنظیم کے ساتھ اگر اتفاقی حادثہ کے طور پر ہو سکتا ہو تو پھر کونسی چیز ہے جسے ایک دماغی مریض حادثہ نہ کہہ سکے؟

سُوْرَةُ الطَّارِق حاشیہ نمبر :5

5۔ پوشیدہ اسرار سے مراد ہ ر شخص کے وہ اعمال بھی ہیں جو دنیا میں ایک راز بن کر رہ گئے ، اور وہ معاملات بھی ہیں جو اپنی ظاہری صورت میں تو دنیا کے سامنےآئے مگر ان کے پیچھے جو نیتیں اور اغراض اور خواہشات کام کر رہی تھیں اور ان کے جو باطنی محرکات تھے ان کا حال لوگوں سے چھپا رہ گیا۔ قیامت کے روز یہ سب کچھ کھل کر سامنے آ جائے گا اور جانچ پڑتال صرف اسی بات کی نہیں ہو گی کہ کس شخص نے کیا کچھ کیا، بلکہ اس بات کی بھی ہو گی کہ جس وجہ سے کیا، کس غرض اور کس نیت اور کس مقصد سے کیا۔ اسی طرح یہ بات بھی ساری دنیا سے، حتی کہ خود ایک فعل کرنے والے انسان سے بھی مخفی رہ گئی ہے کہ جو فعل اس نے کیا اس کے کیا اثرات دنیا میں ہوئے ، کہاں کہاں پہنچے ، اور کتنی مدت تک چلتے رہے۔ یہ راز بھی قیامت ہی کے روز کھلے گا اور اس کی پوری جانچ پڑتال ہو گی کہ جو بیج کوئی شخص دنیا میں بو گیا تھا اس کی فصل کس کس شکل میں کب تک کٹتی رہی اور کون کون اسے کاٹتا رہا۔

سُوْرَةُ الطَّارِق حاشیہ نمبر :6

6۔ آسمان کے لیے ذات الرجع کے الفاظ استعمال کیے گئے ہیں۔ رجع کے لغوی معنی تو پلٹنے کے ہیں، مگر مجازاً عربی زبان میں یہ لفظ بارش کے استعمال کیا جاتا ہے، کیونکہ وہ بس ایک ہی دفعہ برس کر نہیں رہ جاتی بلکہ بار بار اپنے موسم میں اور کبھی خلاف موسم پلٹ پلٹ کرآتی ہے اور وقتاً فوقتاً برستی رہتی ہے۔ ایک اور وجہ بارش کو رجع کہنے کی یہ بھی ہے کہ زمین کے سمندروں سے پانی بھاپ بن کر اٹھتا ہے ا ور پھر پلٹ کر زمین پر ہی برستا ہے۔

سُوْرَةُ الطَّارِق حاشیہ نمبر :7

ٰ7۔ یعنی جس طرح آسمان سے بارشوں کا برسنا اور زمین کا شق ہو کر نباتات اپنے اندر سے اگلنا کوئی مذاق نہیں ہے بلکہ ایک سنجیدہ حقیقت ہے، اسی طرح قرآن جس چیز کی خبر دے رہا ہے کہ انسان کو پھر اپنے خدا کی طرف پلٹنا ہے، یہ بھی کوئی ہنسی مذاق کی بات نہیں ہے بلکہ ایک دو ٹوک بات ہے، ایک سنجیدہ حقیقت ہے، ایک اٹل قولِ حق ہے جسے پورا ہو کر رہنا ہے۔

سُوْرَةُ الطَّارِق حاشیہ نمبر :8

8۔ یعنی یہ کفار اس قرآن کی دعوت کو شکست دینے کے لیے طرح طرح کی چالیں چل رہے ہیں۔ اپنی پھونکوں سے اس چراغ کو بجھانا چاہتے ہیں۔ ہر قسم کے شبہات لوگوں کے دلوں میں ڈال رہے ہیں۔ ایک سے ایک جھوٹا الزام تراش کر اس کے پیش کرنے والے نبی پر لگا رہے ہیں تاکہ دنیا میں اس کی بات چلنے نہ پائے اور کفروجاہلیت کی وہی تاریکی چھائی رہے جسے چھانٹنے کی وہ کوشش کر رہا ہے۔

سُوْرَةُ الطَّارِق حاشیہ نمبر :9

9۔ یعنی میں یہ تدبیر کر رہا ہوں کہ ا ن کی کوئی چال کامیاب نہ ہونے پائے، اور یہ آخر کار منہ کی کھا کر رہیں ، اور وہ نور پھیل کر رہے جسے یہ بجھانے کے لیے ایڑی چوٹی کا زور لگا رہے ہیں۔

سُوْرَةُ الطَّارِق حاشیہ نمبر :10

10۔ یعنی انہیں ذرا مہلت دو کہ جو کچھ یہ کرنا چاہیں کر دیکھیں۔ زیادہ مدت نہ گزرے گی کی نتیجہ ان کے سامنے خود آ جائے گا اور انہیں معلوم ہو جائے گا کہ میری تدبیر کے مقابلہ میں ان کی چالیں کتنی کار گر ہوئیں۔

Surah At-Tariq, Note 1:
“Guardian” refers to Allah Himself, who watches over and protects every creature, great and small, in the heavens and the earth — He by whose bringing-into-being every thing came into existence, by whose sustaining every thing endures, by whose upholding every thing remains fixed in its place, and who has taken it upon Himself to supply every thing with its needs and to protect it from calamities until an appointed term. This is what the sky is sworn by, and every star and planet that appears in the darkness of night. (Although the word an-Najm-ath-Thaqib is grammatically singular, it does not refer to one particular star but to the class of stars in general.) The oath means that at night, the countless stars and planets that are seen shining in the sky — the very existence of each one bears witness that there is someone who made it, illuminated it, suspended it in space, and is protecting and watching over it in such a way that it neither falls from its place, nor collides with anything else during the circulation of the innumerable stars, nor does any other star collide with it.
Surah At-Tariq, Note 2:
After drawing attention to the higher world, man is now invited to reflect on his own being — how he was created. Who is it that selects, from among the billions of germ-cells discharged from the father’s body and the numerous eggs that emerge from within the mother, one cell and one egg, and joins the two together at a particular time, so that the pregnancy of a specific human being is thereby established? Then who is it that, after conception, nurtures him stage by stage within the mother’s womb until he reaches the point of being born as a living child? Then who is it that, within the mother’s womb itself, establishes the proportion of his bodily structure and his physical and mental capacities? Then who is it that continues to watch over him without interruption from birth until the time of death — protecting him from illnesses, from accidents, from all kinds of calamities, supplying him with countless means of sustenance for life, and providing him at every step with opportunities for survival in the world, most of which he is not even aware of, let alone capable of securing for himself? Is all of this happening without the planning and oversight of a God?
Surah At-Tariq, Note 3:
The original uses the words sulb and tara’ib. Sulb means the backbone, and tara’ib means the bones of the chest, i.e., the ribs. Since the reproductive fluid of both man and woman is discharged from that part of the human torso which lies between the backbone and the chest, it is stated that man is created from the fluid that issues from between the back and the chest. This fluid is produced even if the hands and feet are severed, so it would not be correct to say that it is discharged from the entire body of man. In reality, the vital organs of the body are its source, and all of them are located in man’s torso. The brain is not mentioned separately because the sulb (spine) is the part through which the brain’s connection with the body is established in the first place. (See also Appendix No. 4, page 583.)
Surah At-Tariq, Note 4:
That is, just as He brings man into existence and watches over him from the moment of conception until the moment of death, this itself is clear proof that He can bring him back into existence again after death. If He was capable of the first thing, and it is by virtue of that very power that man exists alive in the world, then what reasonable argument can be given for supposing that He is not capable of the second thing? To deny this power, a person would have to deny outright that God brought him into being in the first place — and it would not be far from such a person that one day the derangement of his mind should lead him to claim that all the books of the world got printed by accident, that all the cities of the world came into being by accident, and that some accidental occurrence took place on earth by which all the factories came to be built and started running on their own. The truth is that the creation of man, the structure of his body, the coming into being of the powers and faculties working within him, and his continued existence as a living being, is a far more complex process than all the works that man has accomplished and continues to accomplish in the world with his own hands. If so vast and complex a process, carried out with such wisdom, proportion, and organization, could occur as an accidental happening, then what is there that a mentally deranged person could not call an accident?
Surah At-Tariq, Note 5:
“Hidden secrets” refers both to those deeds of every person which remained a secret in the world, and to those matters which did come before the world in their outward form, but the intentions, purposes, and desires working behind them, and their inner motives, remained hidden from people. On the Day of Judgment, all of this will be laid bare, and the examination will not only concern what a person did, but also why he did it, for what purpose, with what intention, and to what end he did it. Likewise, it also remained hidden from the entire world — even from the very person who performed the act — what effects that act produced in the world, where all it reached, and for how long it continued. This secret, too, will be uncovered only on the Day of Judgment, and a full examination will be made of the seed a person sowed in the world: in what forms its harvest continued to be reaped, for how long, and who kept reaping it.
Surah At-Tariq, Note 6:
For the sky, the words dhat-ir-raj’ are used. The literal meaning of raj’ is “to return,” but figuratively, this word is used in Arabic for rain, because rain does not fall just once and stop, but returns again and again in its season — and sometimes out of season — falling from time to time. Another reason rain is called raj’ is that water rises from the seas of the earth as vapor and then returns to fall upon the earth again as rain.
Surah At-Tariq, Note 7:
That is, just as the falling of rain from the sky and the earth splitting open to sprout vegetation from within itself is not a joke but a serious reality, likewise, what the Qur’an announces — that man must return again to his God — is also not a matter of jest, but a decisive statement, a serious reality, an unshakable word of truth that must inevitably come to pass.
Surah At-Tariq, Note 8:
That is, these disbelievers are employing all sorts of schemes to defeat the call of this Qur’an. They wish to extinguish this lamp with their own breath. They are casting every kind of doubt into people’s hearts. They are fabricating one false accusation after another against the Prophet who presents it, so that his message may not gain currency in the world, and so that the very darkness of disbelief and ignorance which he is striving to dispel may continue to prevail.
Surah At-Tariq, Note 9:
That is, I am devising a plan so that none of their schemes may succeed, so that they may ultimately be defeated and humiliated, and so that the light which they are exerting every effort to extinguish may spread and prevail.
Surah At-Tariq, Note 10:
That is, give them a little respite to try whatever they wish to do. It will not be long before the result presents itself before them, and they will come to know how effective their schemes proved to be against My plan.

https://voiceofquran5.com/2026/07/02/chapter-al-tariq86-footnotes-urdu-eng/

ప్రపంచం తన మైనారిటీలను పదేపదే అడుగుతున్న ఒక డిమాండ్‌పై ఒక ప్రశ్నోత్తర అధ్యయనం

తులనాత్మక తఫ్సీర్ సిరీస్  |  ఫార్‌వన్‌క్రియేటర్

 

ఈ పత్రం చరిత్రలో వలసదారులు మరియు మైనారిటీ సమూహాల నుండి పదేపదే చేయబడిన ఒక డిమాండ్‌ను పరిశీలిస్తుంది: సమ్మిళితం కావాలి, అప్పుడు మిమ్మల్ని మీగా అంగీకరిస్తారు. బోస్నియా, నాజీ జర్మనీ, భారత ఉపఖండం, మరియు అమెరికాలో యూరోపియన్ వలసదారుల అనుభవం వంటి నమోదైన చారిత్రక ఉదాహరణలను ఉపయోగించి, ఇది ఒక సూటి అనుభావిక ప్రశ్నను అడుగుతుంది: సాంస్కృతిక మరియు ప్రవర్తనా సమ్మిళితత, తనంతట తానుగా, వివక్ష మరియు హింస నుండి రక్షణను నమ్మదగిన రీతిలో అందిస్తుందా? తరువాత ఇది ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంపై ఆధారపడని ఒక చట్రం కోసం ఖురాన్ వైపు మళ్లుతుంది.

భాగం ఒకటి — పదం యొక్క నిర్వచనం

ప్రశ్న: “సమ్మిళితత” (Assimilation) అంటే నిజంగా అర్థం ఏమిటి?

సామాజికశాస్త్రంలో సమ్మిళితత ఒక్క విషయం కాదు, పరస్పరం సంబంధించిన అనేక ప్రక్రియల సమూహం, వీటిని మిల్టన్ గార్డన్ (1964) మొదటిసారి క్రమబద్ధంగా ప్రతిపాదించారు. ఒక మైనారిటీ ఆతిథ్య సమాజంలో ఏ వివిధ కోణాల ద్వారా కలిసిపోగలదో ఆయన గుర్తించారు:

• సాంస్కృతిక సమ్మిళితత (Acculturation) — ఆతిథ్య సమాజం యొక్క భాష, దుస్తులు, ఆహారం, ఆచారాలు మరియు వినోద అలవాట్లను స్వీకరించడం.

• నిర్మాణాత్మక సమ్మిళితత — ఆతిథ్య సమాజం యొక్క సంస్థలలో ప్రవేశం: కార్యాలయాలు, సంఘాలు, పాఠశాలలు, సామాజిక వర్గాలు.

• వైవాహిక సమ్మిళితత — మెజారిటీ జనాభాతో అంతర్వివాహాలు.

• గుర్తింపు సమ్మిళితత — తనను తాను పూర్తిగా ఆతిథ్య దేశ సభ్యునిగా భావించడం, మైనారిటీ గుర్తింపు క్రమంగా మరుగున పడిపోవడం.

• స్వీకరణ సమ్మిళితత — మెజారిటీ వైపు నుండి పక్షపాతం మరియు వివక్ష లేకపోవడం. ఈ కోణం పూర్తిగా ఆతిథ్య సమాజంపై ఆధారపడి ఉంటుంది, వలసదారుపై కాదు.

గార్డన్ యొక్క స్వీయ హెచ్చరికే ఈ పత్రం మొత్తానికి కీలకాంశం: ఆతిథ్య సమాజంలో పక్షపాతం కొనసాగితే, మైనారిటీ మరే ఇతర కోణంలోనైనా పూర్తిగా కలిసిపోయినప్పటికీ, సమ్మిళితత ప్రక్రియ అనిర్దిష్ట కాలం పాటు నిలిచిపోవచ్చు.

ప్రశ్న: ప్రజలు సమ్మిళితతను డిమాండ్ చేసినప్పుడు, సాధారణంగా ఏ కోణం గురించి మాట్లాడుతున్నారు?

ప్రజా చర్చలో “సమ్మిళితత” అంటే దాదాపు ఎల్లప్పుడూ మొదటి కోణమే — సాంస్కృతిక సమ్మిళితత: రూపం, భాష, దుస్తులు, ఆహారం, పండుగలు మరియు దృశ్యమాన ఆచారాలు. దీని అర్థం నిర్మాణాత్మక, వైవాహిక లేదా గుర్తింపు సమ్మిళితత కాదు, మరియు స్వీకరణ సమ్మిళితత గురించి అసలు ఎప్పుడూ ప్రస్తావించరు, ఎందుకంటే అది వలసదారు నియంత్రణలో లేదు. ఈ అసమతుల్యతే ఈ పత్రం పరిశీలించే సమస్యకు మూలం: వలసదారు అతి తక్కువ ప్రభావవంతంగా నియంత్రించగల కోణంపై డిమాండ్ ఉంచబడుతుంది, కానీ నిజంగా రక్షణ మరియు గౌరవాన్ని నిర్ణయించే కోణం పూర్తిగా ఆతిథ్యదారు నియంత్రణలో ఉంటుంది.

భాగం రెండు — చారిత్రక ఉదాహరణలు

అధిక సమ్మిళితత తరువాత హింస జరిగిన ఉదాహరణలు

ప్రశ్న: బోస్నియన్ ముస్లింలు చుట్టుపక్కల స్లావిక్ సంస్కృతిలో సమ్మిళితమయ్యారా?

అవును, అత్యధిక స్థాయిలో. బోస్నియాక్‌లు (బోస్నియన్ ముస్లింలు) బోస్నియన్ సెర్బ్‌లు మరియు క్రొయేట్‌ల నుండి వేరైన జాతి లేదా వంశ మూలం కలవారు కాదు — ముగ్గురూ ఒకే దక్షిణ స్లావిక్ జనసమూహం నుండి వచ్చినవారు, మరియు ముఖ్య వ్యత్యాసం వారి పూర్వీకులు స్వీకరించిన మతం మాత్రమే (ఒట్టోమన్ పరిపాలనలో ఇస్లాం, లేదా ఆర్థడాక్స్ క్రైస్తవం, లేదా కాథలిక్ క్రైస్తవం). బోస్నియన్ ముస్లింలు 1890ల నుండి స్థిరంగా మరింత సెక్యులర్‌గా మారుతూ వచ్చారు, మరియు యూరోప్‌లో మతపరంగా అత్యంత సాధారణ (relaxed) ముస్లిం సమాజంగా పరిగణించబడేవారు. వారు తమ సెర్బ్ మరియు క్రొయేట్ పొరుగువారి భాషనే మాట్లాడేవారు, చాలా సారూప్యమైన ఆహారం తినేవారు, మరియు రూపంలో, దైనందిన ఆచారాలలో వారి నుండి తరచుగా వేరు చేయలేనివారు.

ప్రశ్న: ఈ సమ్మిళితత వారికి రక్షణ ఇచ్చిందా?

లేదు. 1990లలో సెర్బియన్ మరియు క్రొయేషియన్ జాతీయవాదం మత-జాతి గుర్తింపును రాజకీయ ఆయుధంగా సమీకరించినప్పుడు, ఒక వ్యక్తి ఎంత సెక్యులర్‌గా, అంతర్వివాహితంగా, లేదా సాంస్కృతికంగా వేరుచేయలేని వ్యక్తిగా ఉన్నా సరే, బోస్నియాక్ గుర్తింపు తిరిగి ఒక లక్ష్య వర్గంగా పునరుజ్జీవింపబడింది. బోస్నియన్ జెనోసైడ్ మరియు విస్తృత జాతి తొలగింపు ప్రచారం ఆచరణాత్మక మరియు ఆచరణ లేని ముస్లింల మధ్య, లేదా సమ్మిళితమైన మరియు సంప్రదాయ సమాజాల మధ్య ఎలాంటి తేడా చూపలేదు. నిర్ణయాత్మకమైనది గుర్తింపు లేబుల్, జీవనశైలి కాదు.

ప్రశ్న: ముస్లిం అనుభవానికి బయట యూరోప్‌లో ఇలాంటి పోలిక ఉన్న ఉదాహరణ ఉందా?

నాజీ యుగానికి ముందు జర్మనీలోని యూదు సమాజం దీనికి అత్యంత స్పష్టమైన సమాంతర ఉదాహరణ, మరియు ఇది బోస్నియా కంటే అర్ధ శతాబ్దం ముందు జరిగింది. 1933 నాటికి, జర్మన్ యూదులు బహుశా ప్రపంచంలోనే అత్యంత సమ్మిళితమైన యూదు సమాజం. చాలామంది శతాబ్దాలుగా జర్మనీలో ఉన్నవారు, జర్మన్ వారి మాతృభాష, తాము పూర్తిగా జర్మన్‌లుగా భావించేవారు, మరియు యూదేతరులతో వివాహాల రేటు దాదాపు నాలుగింట ఒక వంతు ఉండేది. ఒక జర్మన్ లిబరల్ రబ్బీ, బెన్నో జాకబ్, 1927లో ఈ పరిస్థితిని ఖచ్చితంగా వ్యక్తీకరించారు: జర్మన్ యూదులు “కర్మణి (accusative) రూపంలో సమ్మిళితం” అయ్యారు — అంటే వారు జర్మన్ సాంస్కృతిక విలువలను పూర్తిగా స్వీకరించారు — కానీ “కర్తరి (dative) రూపంలో సమ్మిళితం” కాలేదు, అంటే జర్మన్ సమాజం వారిని నిజంగా తనలో ఎన్నడూ ఇముడ్చుకోలేదు. ఈ వ్యాఖ్య చేసిన ఆరు సంవత్సరాలలోనే, హోలోకాస్ట్ యంత్రాంగం ప్రారంభమైంది. ప్రతి సాంస్కృతిక మరియు నిర్మాణాత్మక కోణంలో సమ్మిళితత, స్వీకరణ సమ్మిళితతను ఉత్పత్తి చేయలేకపోయింది — మనుగడను నిర్ణయించే ఏకైక కోణం అదే.

ప్రశ్న: రెండు ఉదాహరణలలో ఉన్న ఉమ్మడి విధానం ఏమిటి?

బోస్నియా మరియు జర్మనీ రెండింటిలోనూ, లక్ష్యంగా చేసుకున్న జనాభాను గుర్తించడానికి ఉపయోగించిన గుర్తు భౌతిక లక్షణం, జీవనశైలి, లేదా మత ఆచరణ స్థాయి కాదు — ఇది వారసత్వంగా వచ్చిన వర్గ-లేబుల్ (ముస్లిం, యూదు), దీనిని రాజకీయ శక్తులు తమ స్వంత ప్రయోజనాల కోసం స్థిరమైన, మినహాయింపు గుర్తింపుగా వాడుకోవాలని ఎంచుకున్నాయి. సమ్మిళితత రోజువారీ ఘర్షణను తగ్గించగలదు, మరియు సాధారణ సమయాలలో వ్యక్తులతో వ్యవహారాన్ని నిజంగా మెరుగుపరచగలదు. కానీ ఇది ఒక రాజకీయ సంక్షోభానికి వ్యతిరేకంగా రక్షణగా పనిచేయదు, ఆ సంక్షోభంలో ఆతిథ్య జనాభాలోని అధికార వర్గాలకు గుర్తింపు వర్గాన్ని తిరిగి పునరుజ్జీవింపజేయడం వల్ల ప్రయోజనం కలుగుతుంది.

సమ్మిళితత “పనిచేసింది” అని విస్తృతంగా చెప్పబడే ఒక ఉదాహరణ

ప్రశ్న: సమ్మిళితత నిజంగా అంగీకారానికి దారితీసిన ఒక నిజమైన చారిత్రక ప్రతి-ఉదాహరణ ఉందా?

అమెరికాలోని ఐరిష్ మరియు ఇటాలియన్ కాథలిక్ వలసదారులు ప్రామాణిక ఉదాహరణగా పరిగణించబడతారు. రెండు సమూహాలు పందొమ్మిదవ మరియు ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు ఆరంభంలో తీవ్రమైన, నిరంతర వివక్షను ఎదుర్కొన్నాయి — మతపరమైన పక్షపాతం, ఉద్యోగం మరియు నివాసం నుండి మినహాయింపు, మరియు ఇటాలియన్ల విషయంలో సామూహిక హింస మరియు లించింగ్. దాదాపు రెండు నుండి మూడు తరాల కాలంలో, ఈ వివక్ష గణనీయంగా తగ్గింది, దీనికి అంతర్వివాహాలు, ఆర్థిక ఎదుగుదల, మరియు ముఖ్య అమెరికన్ సంస్థలు మరియు రాజకీయాలలో ప్రవేశం సహాయపడింది.

ప్రశ్న: ఇది బోస్నియా మరియు జర్మనీలో ఎందుకు పనిచేయలేదు, కానీ ఇక్కడ పనిచేసింది?

ఖచ్చితమైన విధానంపై చరిత్రకారులు విభేదిస్తారు, కానీ ఇక్కడ ముఖ్యమైన అంశంపై ఏకీభవిస్తారు: ఐరిష్ మరియు ఇటాలియన్ వలసదారులు, వారి మత మరియు జాతి గుర్తులు — యాస, ఇంటిపేరు, పరిసరం, వృత్తి — ప్రతి తరంతో మరుగున పడిపోయే కొద్దీ, ప్రొటెస్టంట్ ఆంగ్లో-అమెరికన్ మెజారిటీ నుండి భౌతికంగా వేరుచేయలేని వారిగా మారిపోయారు. కొందరు చరిత్రకారులు దీనిని ఐరిష్ మరియు ఇటాలియన్లు విస్తరిస్తున్న “తెలుపు” వర్గంలో “మారిపోవడం“గా అభివర్ణిస్తారు; మరికొందరు వారిని ఎన్నడూ వేరైన జాతిగా పరిగణించలేదని, ఘర్షణ ఎల్లప్పుడూ వర్గ మరియు మతం ఆధారితమైనదని, జాతి ఆధారితమైనది కాదని వాదిస్తారు. ఏ పక్షమైనా, దృశ్యమాన మరియు వినికిడి గుర్తులు మాయమైనప్పుడు, పక్షపాతానికి అంటుకోవడానికి ఏదీ మిగిలి ఉండలేదు. ఇది బోస్నియా మరియు జర్మనీ నుండి నిర్మాణాత్మకంగా భిన్నమైనది, అక్కడ వివక్షకు గుర్తు మెజారిటీ రాజకీయంగా పునరుజ్జీవింపజేయాలని ఎంచుకున్న మత-జాతి లేబుల్, సమ్మిళితతతో పాటు సహజంగా మాయమయ్యే దృశ్యమాన లక్షణం కాదు.

భారత ఉపఖండం

ప్రశ్న: రచయిత ప్రस्తావించిన ఉదాహరణ — భారతీయ ముస్లింలు — ఈ నమూనాకు ఎలా సరిపోతుంది?

ముస్లింలు వేయి సంవత్సరాలకు పైగా ఉపఖండంలో నివసిస్తున్నారు మరియు ప్రాంతీయ భాష, దుస్తులు, ఆహారం, కళ మరియు సామాజిక ఆచారాలను ఆ స్థాయిలో స్వీకరించారు, ఫలితంగా ఉమ్మడి సంయుక్త సంస్కృతులు ఏర్పడ్డాయి (ఉదాహరణకు ఇండో-పర్షియన్ ఆస్థాన సంస్కృతి, ప్రాంతీయ భాషా సాహిత్యం, మరియు సమాజాల మధ్య ఉమ్మడి పండుగలు మరియు వంటకాలు). ఈ లోతైన సాంస్కృతిక సమ్మిళితత ఉన్నప్పటికీ, ఒక శతాబ్దానికి పైగా అడపాదడపా మత-సామాజిక హింస జరుగుతూ వచ్చింది, ఇది మత-సామాజిక గీతల వెంట నిర్వహించబడుతుంది, ఏ దృశ్యమాన సాంస్కృతిక భేదం వెంట కాదు. బోస్నియాలో జరిగినట్లే, నిర్ణయాత్మక గుర్తు వర్గపరమైన మత గుర్తింపు, ఒక వ్యక్తి లేదా సమాజం నిజంగా సాధించిన భాషా, వంటకాల, లేదా దుస్తుల సమ్మిళితత స్థాయి కాదు.

భాగం మూడు — అనుభావిక తీర్పు

ప్రశ్న: తరాలు మరియు రాజకీయ ఒత్తిడి ఉన్నప్పటికీ, వంద శాతం సమ్మిళితతతో పాటు పూర్తి సమాన వ్యవహారం కూడా కొనసాగిన నమోదైన ఉదాహరణ చరిత్రలో ఎప్పుడైనా ఉందా?

ఇక్కడ పరిశీలించిన చారిత్రక ఆధారాలలో ఇలాంటి స్పష్టమైన ఉదాహరణ లేదు. అత్యంత దగ్గరి ఉదాహరణలు (ఐరిష్ మరియు ఇటాలియన్ అమెరికన్లు) కూడా తరాల తరువాత కూడా అవశేష మూస భావనలను కలిగి ఉంటాయి, మరియు అవి ఒక ప్రత్యేక పరిస్థితిలో — మెజారిటీతో ముందుగా ఉన్న భౌతిక సారూప్యత — విజయం సాధించాయి, ఇది ప్రతి మైనారిటీ పరిస్థితికి సాధారణీకరించబడదు. చరిత్రలో అత్యంత పూర్తిగా సమ్మిళితమైన ఉదాహరణలు (బోస్నియన్ ముస్లింలు, జర్మన్ యూదులు) కూడా, రాజకీయ పరిస్థితులు మారినప్పుడు సమ్మిళితత వ్యవస్థీకృత హింసను నిరోధించడంలో ఎంత పూర్తిగా విఫలమవగలదో చూపే అత్యంత స్పష్టమైన ఉదాహరణలలో ఉన్నాయి. సమ్మిళితత సాధారణ, దైనందిన ఘర్షణను తగ్గించేలా అనిపిస్తుంది; కానీ ఆతిథ్య జనాభాలోని ఉన్నత వర్గం వారసత్వ గుర్తింపును లక్ష్యంగా పునరుజ్జీవింపజేయాలని నిర్ణయించుకునే సంక్షోభానికి వ్యతిరేకంగా ఇది నమ్మదగిన రక్షణగా పనిచేయదు.

ప్రశ్న: అయితే సమ్మిళితత డిమాండ్ ఒక మాయా దృశ్యం (మిరాజ్) వంటిదా?

ఒక గ్యారంటీగా, అవును. తగినంత సాంస్కృతిక అనుసరణ మైనారిటీ యొక్క వివక్షకు గురికావడాన్ని శాశ్వతంగా రద్దు చేస్తుందనే ఈ అంచనా, ఇక్కడ పరిశీలించిన ఉదాహరణల ద్వారా మద్దతు పొందదు, ప్రత్యేకించి ఆతిథ్య సమాజం వాస్తవ ప్రవర్తన లేదా విశ్వాసం కాకుండా, వారసత్వ వర్గాన్ని — మతం, జాతి, లేదా దృశ్యమాన లక్షణాన్ని — నిర్ణయాత్మక గుర్తుగా పరిగణించిన చోట. సామాజిక శాస్త్రవేత్తలు దీనిని మతం లేదా జాతి యొక్క “రేషియలైజేషన్” (జాతీయీకరణ) అని పిలుస్తారు: జీవశాస్త్రపరంగా జాతిపరమైనది కాని ఒక వర్గాన్ని, మెజారిటీ స్థిరమైన, వారసత్వ, మరియు ప్రవర్తనతో మారని “అన్యత్వం” గుర్తుగా పరిగణించే ప్రక్రియ. ఈ జాతీయీకరణ జరిగే చోట, ఎంత సాంస్కృతిక లేదా నిర్మాణాత్మక సమ్మిళితత అయినా నిజంగా ముఖ్యమైన కోణాన్ని — స్వీకరణ కోణాన్ని, ఇది పూర్తిగా ఆతిథ్య సమాజం చేతిలో ఉంటుంది, వలసదారు చేతిలో కాదు — చేరుకోలేదు.

భాగం నాలుగు — ఖురాన్ చట్రం: సమ్మిళితత దాటి, పరస్పర గుర్తింపు వైపు

ప్రశ్న: ఖురాన్ ఈ సమస్యకు ఒక చట్రాన్ని అందిస్తుందా, లేదా దానిని వర్ణించడం మాత్రమేనా?

ఇది స్పష్టమైన చట్రాన్ని అందిస్తుంది, మరియు ఈ చట్రం “ఆచరణాత్మక శాంతి ఒప్పందంగా సహనం” కాదని గమనించడం ముఖ్యం. ఇది ఒక ధార్మిక వాదన: భేదం ఉద్దేశపూర్వకంగా కోరుకోబడింది, వివాదాస్పద విషయాలపై తీర్పు అల్లాహ్‌కు వదిలివేయబడింది, మరియు భేదాన్ని విలువల శ్రేణిక్రమంగా మార్చడమే అసలు చెడుతనం — అది పుట్టించిన భేదం కాదు.

ధార్మిక మరియు చట్టపరమైన వైవిధ్యం గురించి

“అల్లాహ్ కోరుకుంటే, మీ అందరినీ ఒకే సమాజంగా చేసేవాడు; కానీ ఆయన మీకు ఇచ్చిన దానిలో మిమ్మల్ని పరీక్షించాలని కోరుకున్నాడు. కాబట్టి మంచి పనులలో ఒకరితో ఒకరు పోటీపడండి. మీరందరూ అల్లాహ్ వద్దకే తిరిగి వెళ్ళవలసి ఉంది, అప్పుడు మీరు భేదాభిప్రాయాలు కలిగి ఉన్న విషయాలపై ఆయన మీకు సత్యాన్ని తెలియజేస్తాడు.” (ఖురాన్, సూరా అల్-మాయిదా, 5:48)

ఈ ఆయత్‌పై మౌలానా మౌదూదీ తఫ్సీర్ ఇలా చెబుతుంది: అల్లాహ్‌కు మానవాళి అందరికీ ఒకే చట్ట నియమావళిని ఇచ్చి, ఆదేశం ద్వారా అందరినీ ఒకే సమాజంగా చేయడం సాధ్యమే. ఇది జరగకపోవడం ఉద్దేశపూర్వకమైనదని చెప్పబడింది: వివిధ సమాజాల మధ్య ధార్మిక మరియు చట్టపరమైన వైవిధ్యం పరీక్ష కొరకు ఒక సాధనం, మరియు ఎవరు సరైనవారో అనే అంతిమ తీర్పు ఇహలోకంలో ఆధిపత్యం సాధించడం ద్వారా కాకుండా, పరలోకంలో నిర్ణయించబడుతుంది.

జాతి, తెగ మరియు వర్ణ వైవిధ్యం గురించి

“ఓ మానవులారా! మేము మిమ్మల్ని ఒక పురుషుడు మరియు ఒక స్త్రీ నుండి సృష్టించాము, మరియు మీరు ఒకరినొకరు తెలుసుకోవడానికి మిమ్మల్ని జాతులు మరియు తెగలుగా చేశాము. అల్లాహ్ దృష్టిలో మీలో అత్యంత గౌరవనీయుడు అత్యంత భయభక్తులు కలిగినవాడే.” (ఖురాన్, సూరా అల్-హుజురాత్, 49:13)

ఈ ఆయత్‌పై మౌలానా మౌదూదీ తఫ్సీర్ ఈ పత్రం ఆరంభంలో అడిగిన ప్రశ్నకు నేరుగా సంబంధించినది. వర్ణం, రూపురేఖలు, భాష మరియు జీవనశైలిలోని భేదాలు మానవాళి భూమిపై విస్తరించడంలో అనివార్యమైన పరిణామమని ఆయన చెబుతారు — కానీ ఈ సహజ భేదం ఎన్నడూ దానిపై ఆధిపత్య వ్యవస్థను నిర్మించడానికి అనుమతించలేదని ఆయన నొక్కి చెబుతారు: ఏ జాతీ మరొక జాతిపై ఆధిపత్యం చెందదు, ఏ వర్ణం మరొక వర్ణాన్ని తక్కువగా చూడదు. మానవాళిని జాతులు మరియు తెగలుగా విభజించడం వెనుక చెప్పబడిన ఉద్దేశం పరస్పర గుర్తింపు మరియు సహకారం. ఈ గుర్తింపు చిహ్నాన్ని ధ్వేషానికి లేదా హింసకు ఆధారంగా మార్చడం, ఆయన వివరణ ప్రకారం, మూలంలో హానిచేయనిదిగా చేయబడిన దాని వక్రీకరణ — ఇది వైవిధ్యం యొక్క అనివార్య పరిణామం కాదు.

ప్రశ్న: ఇది సెక్యులర్ బహుళత్వం లేదా బహుళ సాంస్కృతికత నుండి ఎలా భిన్నంగా ఉంటుంది?

సెక్యులర్ బహుళత్వం సాధారణంగా ఆచరణాత్మక కారణాలపై సహజీవనానికి వాదిస్తుంది: ఇది సంఘర్షణను తగ్గిస్తుంది, ఇది న్యాయమైనది, ఇది వ్యక్తిగత హక్కులను గౌరవిస్తుంది. ఖురాన్ చట్రం దానికంటే బలమైన వాదనను చేస్తుంది — చట్టం, జాతి, తెగ మరియు వర్ణం యొక్క వైవిధ్యం స్వయంగా ఒక ఉద్దేశపూర్వక రూపకల్పనలో భాగం, దానికి ఒక చెప్పబడిన లక్ష్యం ఉంది (5:48లో పరీక్ష; 49:13లో పరస్పర గుర్తింపు), మరియు మానవుల మధ్య భేదం చూపడానికి న్యాయబద్ధమైన ఏకైక కొలమానం తఖ్వా (అల్లాహ్ స్పృహ మరియు సదాచారం), ఇది అదృశ్యమైనది, వ్యక్తిగతమైనది, మరియు వంశం, భాష లేదా రూపంతో ఎలాంటి సంబంధం లేనిది. ఇది ఆతిథ్య సమాజం నిరంతరం తప్పుగా అర్థం చేసుకుంటున్న ప్రశ్నను పూర్తిగా మార్చివేస్తుంది: రక్షణ సంపాదించడానికి దృశ్యమాన లేదా వర్గపరమైన భేదాన్ని తుడిచివేయడం వలసదారు పని కాదు; భేదం యొక్క గుర్తింపును విలువల శ్రేణిక్రమంగా లేదా హింసకు సమర్థనగా మార్చకుండా ఉండటం ఆతిథ్య సమాజం యొక్క నైతిక బాధ్యత.

ప్రశ్న: అయితే కలిసి జీవించడం అనే ఆచరణాత్మక ప్రశ్నకు ఇది మనను ఎక్కడికి తీసుకువెళుతుంది?

ఇది బాధ్యత యొక్క కేంద్రాన్నే మార్చివేస్తుంది. భాగం మూడులో ఉన్న చారిత్రక ఆధారాలు, సమ్మిళితత ద్వారా అంగీకారాన్ని “సంపాదించుకోవడం” అనే భారం దాదాపు పూర్తిగా మైనారిటీలపై ఉంచబడిందని, మరియు ఈ భారం నమ్మదగిన ఫలితాన్ని ఇవ్వదని చూపుతాయి — బోస్నియా మరియు జర్మనీ చూపేది ఏమిటంటే, పూర్తి సాంస్కృతిక సమ్మిళితత కూడా రాజకీయంగా పునరుజ్జీవింపజేయబడిన వర్గ-లేబుల్ చేత అధిగమించబడవచ్చు. ఖురాన్ చట్రం, భవిష్యత్ రక్షణ ఆశతో ఈ భారాన్ని మోస్తూ ఉండాలని మైనారిటీని కోరదు. ఇది మెజారిటీని భేదాన్ని గుర్తించాలని, దానిని సమం చేయడానికి ప్రయత్నించకుండా ఉండాలని కోరుతుంది — మరియు చివరికి వ్యక్తులను తమ చుట్టూ ఉన్న వ్యక్తుల నుండి తాము ఎంత వేరుచేయలేని వారిగా మార్చుకున్నారనే దానితో ఎలాంటి సంబంధం లేని ఒక ప్రమాణానికి జవాబుదారీగా చేస్తుంది.

ముగింపు వ్యాఖ్య

సమ్మిళితత రక్షణను సంపాదించిపెడుతుందనే ఈ అంచనా, ఇక్కడ ప్రस्तुతించిన చారిత్రక ఆధారాల భారం ద్వారా మద్దతు పొందదు. సాంస్కృతిక అనుసరణ దైనందిన ఘర్షణను తగ్గించగలదు, మరియు కొన్ని నమోదైన ఉదాహరణలలో (ఐరిష్ మరియు ఇటాలియన్ అమెరికా) ఇది చివరికి వివక్షను క్షీణింపజేసింది — కానీ అక్కడ కూడా దృశ్యమాన భేద గుర్తులు పూర్తిగా మాయమైనప్పుడు మాత్రమే. నిర్ణయాత్మక గుర్తు మతం లేదా జాతి అయి, దానిని స్థిరమైన, వారసత్వ వర్గంగా పరిగణించే చోట — బోస్నియాలో, నాజీ జర్మనీలో, మరియు భారతదేశంలో మత-సామాజిక సంబంధాల దీర్ఘకాల చరిత్రలో జరిగినట్లుగా — సమ్మిళితత, అది ఎంత పూర్తిగా ఉన్నా, రాజకీయ పరిస్థితులు ఎవరికైనా ఈ వర్గాన్ని ఉపయోగకరంగా మార్చిన తరువాత, హింసను నిరోధించడంలో నమ్మదగినదిగా నిరూపించబడలేదు. ఖురాన్ మైనారిటీల నుండి మరింత సమ్మిళితతను డిమాండ్ చేయడం ద్వారా దీనిని పరిష్కరించదు. ఇది బాధ్యత దిక్కును మార్చడం ద్వారా దీనిని పరిష్కరిస్తుంది: భేదం ఉద్దేశపూర్వకమైనది మరియు సార్థకమైనది, ప్రజలను విభజించే విషయాలపై తీర్పు అల్లాహ్ చేతిలో ఉంటుంది, మరియు పరిశీలనను తట్టుకుని నిలబడే గౌరవానికి ఏకైక ప్రమాణం ప్రవర్తన యొక్క సదాచారం — రూపం, ఆచారం, లేదా చట్టం యొక్క సారూప్యత కాదు.

— తులనాత్మక తఫ్సీర్ సిరీస్, ఫార్‌వన్‌క్రియేటర్

పేజీ

సమ్మిళితత, గుర్తింపు, మరియు సహజీవనం

ప్రపంచం తన మైనారిటీలను పదేపదే అడుగుతున్న ఒక డిమాండ్‌పై ఒక ప్రశ్నోత్తర అధ్యయనం

తులనాత్మక తఫ్సీర్ సిరీస్  |  ఫార్‌వన్‌క్రియేటర్

 

ఈ పత్రం చరిత్రలో వలసదారులు మరియు మైనారిటీ సమూహాల నుండి పదేపదే చేయబడిన ఒక డిమాండ్‌ను పరిశీలిస్తుంది: సమ్మిళితం కావాలి, అప్పుడు మిమ్మల్ని మీగా అంగీకరిస్తారు. బోస్నియా, నాజీ జర్మనీ, భారత ఉపఖండం, మరియు అమెరికాలో యూరోపియన్ వలసదారుల అనుభవం వంటి నమోదైన చారిత్రక ఉదాహరణలను ఉపయోగించి, ఇది ఒక సూటి అనుభావిక ప్రశ్నను అడుగుతుంది: సాంస్కృతిక మరియు ప్రవర్తనా సమ్మిళితత, తనంతట తానుగా, వివక్ష మరియు హింస నుండి రక్షణను నమ్మదగిన రీతిలో అందిస్తుందా? తరువాత ఇది ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంపై ఆధారపడని ఒక చట్రం కోసం ఖురాన్ వైపు మళ్లుతుంది.

భాగం ఒకటి — పదం యొక్క నిర్వచనం

ప్రశ్న: “సమ్మిళితత” (Assimilation) అంటే నిజంగా అర్థం ఏమిటి?

సామాజికశాస్త్రంలో సమ్మిళితత ఒక్క విషయం కాదు, పరస్పరం సంబంధించిన అనేక ప్రక్రియల సమూహం, వీటిని మిల్టన్ గార్డన్ (1964) మొదటిసారి క్రమబద్ధంగా ప్రతిపాదించారు. ఒక మైనారిటీ ఆతిథ్య సమాజంలో ఏ వివిధ కోణాల ద్వారా కలిసిపోగలదో ఆయన గుర్తించారు:

• సాంస్కృతిక సమ్మిళితత (Acculturation) — ఆతిథ్య సమాజం యొక్క భాష, దుస్తులు, ఆహారం, ఆచారాలు మరియు వినోద అలవాట్లను స్వీకరించడం.

• నిర్మాణాత్మక సమ్మిళితత — ఆతిథ్య సమాజం యొక్క సంస్థలలో ప్రవేశం: కార్యాలయాలు, సంఘాలు, పాఠశాలలు, సామాజిక వర్గాలు.

• వైవాహిక సమ్మిళితత — మెజారిటీ జనాభాతో అంతర్వివాహాలు.

• గుర్తింపు సమ్మిళితత — తనను తాను పూర్తిగా ఆతిథ్య దేశ సభ్యునిగా భావించడం, మైనారిటీ గుర్తింపు క్రమంగా మరుగున పడిపోవడం.

• స్వీకరణ సమ్మిళితత — మెజారిటీ వైపు నుండి పక్షపాతం మరియు వివక్ష లేకపోవడం. ఈ కోణం పూర్తిగా ఆతిథ్య సమాజంపై ఆధారపడి ఉంటుంది, వలసదారుపై కాదు.

గార్డన్ యొక్క స్వీయ హెచ్చరికే ఈ పత్రం మొత్తానికి కీలకాంశం: ఆతిథ్య సమాజంలో పక్షపాతం కొనసాగితే, మైనారిటీ మరే ఇతర కోణంలోనైనా పూర్తిగా కలిసిపోయినప్పటికీ, సమ్మిళితత ప్రక్రియ అనిర్దిష్ట కాలం పాటు నిలిచిపోవచ్చు.

ప్రశ్న: ప్రజలు సమ్మిళితతను డిమాండ్ చేసినప్పుడు, సాధారణంగా ఏ కోణం గురించి మాట్లాడుతున్నారు?

ప్రజా చర్చలో “సమ్మిళితత” అంటే దాదాపు ఎల్లప్పుడూ మొదటి కోణమే — సాంస్కృతిక సమ్మిళితత: రూపం, భాష, దుస్తులు, ఆహారం, పండుగలు మరియు దృశ్యమాన ఆచారాలు. దీని అర్థం నిర్మాణాత్మక, వైవాహిక లేదా గుర్తింపు సమ్మిళితత కాదు, మరియు స్వీకరణ సమ్మిళితత గురించి అసలు ఎప్పుడూ ప్రస్తావించరు, ఎందుకంటే అది వలసదారు నియంత్రణలో లేదు. ఈ అసమతుల్యతే ఈ పత్రం పరిశీలించే సమస్యకు మూలం: వలసదారు అతి తక్కువ ప్రభావవంతంగా నియంత్రించగల కోణంపై డిమాండ్ ఉంచబడుతుంది, కానీ నిజంగా రక్షణ మరియు గౌరవాన్ని నిర్ణయించే కోణం పూర్తిగా ఆతిథ్యదారు నియంత్రణలో ఉంటుంది.

భాగం రెండు — చారిత్రక ఉదాహరణలు

అధిక సమ్మిళితత తరువాత హింస జరిగిన ఉదాహరణలు

ప్రశ్న: బోస్నియన్ ముస్లింలు చుట్టుపక్కల స్లావిక్ సంస్కృతిలో సమ్మిళితమయ్యారా?

అవును, అత్యధిక స్థాయిలో. బోస్నియాక్‌లు (బోస్నియన్ ముస్లింలు) బోస్నియన్ సెర్బ్‌లు మరియు క్రొయేట్‌ల నుండి వేరైన జాతి లేదా వంశ మూలం కలవారు కాదు — ముగ్గురూ ఒకే దక్షిణ స్లావిక్ జనసమూహం నుండి వచ్చినవారు, మరియు ముఖ్య వ్యత్యాసం వారి పూర్వీకులు స్వీకరించిన మతం మాత్రమే (ఒట్టోమన్ పరిపాలనలో ఇస్లాం, లేదా ఆర్థడాక్స్ క్రైస్తవం, లేదా కాథలిక్ క్రైస్తవం). బోస్నియన్ ముస్లింలు 1890ల నుండి స్థిరంగా మరింత సెక్యులర్‌గా మారుతూ వచ్చారు, మరియు యూరోప్‌లో మతపరంగా అత్యంత సాధారణ (relaxed) ముస్లిం సమాజంగా పరిగణించబడేవారు. వారు తమ సెర్బ్ మరియు క్రొయేట్ పొరుగువారి భాషనే మాట్లాడేవారు, చాలా సారూప్యమైన ఆహారం తినేవారు, మరియు రూపంలో, దైనందిన ఆచారాలలో వారి నుండి తరచుగా వేరు చేయలేనివారు.

ప్రశ్న: ఈ సమ్మిళితత వారికి రక్షణ ఇచ్చిందా?

లేదు. 1990లలో సెర్బియన్ మరియు క్రొయేషియన్ జాతీయవాదం మత-జాతి గుర్తింపును రాజకీయ ఆయుధంగా సమీకరించినప్పుడు, ఒక వ్యక్తి ఎంత సెక్యులర్‌గా, అంతర్వివాహితంగా, లేదా సాంస్కృతికంగా వేరుచేయలేని వ్యక్తిగా ఉన్నా సరే, బోస్నియాక్ గుర్తింపు తిరిగి ఒక లక్ష్య వర్గంగా పునరుజ్జీవింపబడింది. బోస్నియన్ జెనోసైడ్ మరియు విస్తృత జాతి తొలగింపు ప్రచారం ఆచరణాత్మక మరియు ఆచరణ లేని ముస్లింల మధ్య, లేదా సమ్మిళితమైన మరియు సంప్రదాయ సమాజాల మధ్య ఎలాంటి తేడా చూపలేదు. నిర్ణయాత్మకమైనది గుర్తింపు లేబుల్, జీవనశైలి కాదు.

ప్రశ్న: ముస్లిం అనుభవానికి బయట యూరోప్‌లో ఇలాంటి పోలిక ఉన్న ఉదాహరణ ఉందా?

నాజీ యుగానికి ముందు జర్మనీలోని యూదు సమాజం దీనికి అత్యంత స్పష్టమైన సమాంతర ఉదాహరణ, మరియు ఇది బోస్నియా కంటే అర్ధ శతాబ్దం ముందు జరిగింది. 1933 నాటికి, జర్మన్ యూదులు బహుశా ప్రపంచంలోనే అత్యంత సమ్మిళితమైన యూదు సమాజం. చాలామంది శతాబ్దాలుగా జర్మనీలో ఉన్నవారు, జర్మన్ వారి మాతృభాష, తాము పూర్తిగా జర్మన్‌లుగా భావించేవారు, మరియు యూదేతరులతో వివాహాల రేటు దాదాపు నాలుగింట ఒక వంతు ఉండేది. ఒక జర్మన్ లిబరల్ రబ్బీ, బెన్నో జాకబ్, 1927లో ఈ పరిస్థితిని ఖచ్చితంగా వ్యక్తీకరించారు: జర్మన్ యూదులు “కర్మణి (accusative) రూపంలో సమ్మిళితం” అయ్యారు — అంటే వారు జర్మన్ సాంస్కృతిక విలువలను పూర్తిగా స్వీకరించారు — కానీ “కర్తరి (dative) రూపంలో సమ్మిళితం” కాలేదు, అంటే జర్మన్ సమాజం వారిని నిజంగా తనలో ఎన్నడూ ఇముడ్చుకోలేదు. ఈ వ్యాఖ్య చేసిన ఆరు సంవత్సరాలలోనే, హోలోకాస్ట్ యంత్రాంగం ప్రారంభమైంది. ప్రతి సాంస్కృతిక మరియు నిర్మాణాత్మక కోణంలో సమ్మిళితత, స్వీకరణ సమ్మిళితతను ఉత్పత్తి చేయలేకపోయింది — మనుగడను నిర్ణయించే ఏకైక కోణం అదే.

ప్రశ్న: రెండు ఉదాహరణలలో ఉన్న ఉమ్మడి విధానం ఏమిటి?

బోస్నియా మరియు జర్మనీ రెండింటిలోనూ, లక్ష్యంగా చేసుకున్న జనాభాను గుర్తించడానికి ఉపయోగించిన గుర్తు భౌతిక లక్షణం, జీవనశైలి, లేదా మత ఆచరణ స్థాయి కాదు — ఇది వారసత్వంగా వచ్చిన వర్గ-లేబుల్ (ముస్లిం, యూదు), దీనిని రాజకీయ శక్తులు తమ స్వంత ప్రయోజనాల కోసం స్థిరమైన, మినహాయింపు గుర్తింపుగా వాడుకోవాలని ఎంచుకున్నాయి. సమ్మిళితత రోజువారీ ఘర్షణను తగ్గించగలదు, మరియు సాధారణ సమయాలలో వ్యక్తులతో వ్యవహారాన్ని నిజంగా మెరుగుపరచగలదు. కానీ ఇది ఒక రాజకీయ సంక్షోభానికి వ్యతిరేకంగా రక్షణగా పనిచేయదు, ఆ సంక్షోభంలో ఆతిథ్య జనాభాలోని అధికార వర్గాలకు గుర్తింపు వర్గాన్ని తిరిగి పునరుజ్జీవింపజేయడం వల్ల ప్రయోజనం కలుగుతుంది.

సమ్మిళితత “పనిచేసింది” అని విస్తృతంగా చెప్పబడే ఒక ఉదాహరణ

ప్రశ్న: సమ్మిళితత నిజంగా అంగీకారానికి దారితీసిన ఒక నిజమైన చారిత్రక ప్రతి-ఉదాహరణ ఉందా?

అమెరికాలోని ఐరిష్ మరియు ఇటాలియన్ కాథలిక్ వలసదారులు ప్రామాణిక ఉదాహరణగా పరిగణించబడతారు. రెండు సమూహాలు పందొమ్మిదవ మరియు ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు ఆరంభంలో తీవ్రమైన, నిరంతర వివక్షను ఎదుర్కొన్నాయి — మతపరమైన పక్షపాతం, ఉద్యోగం మరియు నివాసం నుండి మినహాయింపు, మరియు ఇటాలియన్ల విషయంలో సామూహిక హింస మరియు లించింగ్. దాదాపు రెండు నుండి మూడు తరాల కాలంలో, ఈ వివక్ష గణనీయంగా తగ్గింది, దీనికి అంతర్వివాహాలు, ఆర్థిక ఎదుగుదల, మరియు ముఖ్య అమెరికన్ సంస్థలు మరియు రాజకీయాలలో ప్రవేశం సహాయపడింది.

ప్రశ్న: ఇది బోస్నియా మరియు జర్మనీలో ఎందుకు పనిచేయలేదు, కానీ ఇక్కడ పనిచేసింది?

ఖచ్చితమైన విధానంపై చరిత్రకారులు విభేదిస్తారు, కానీ ఇక్కడ ముఖ్యమైన అంశంపై ఏకీభవిస్తారు: ఐరిష్ మరియు ఇటాలియన్ వలసదారులు, వారి మత మరియు జాతి గుర్తులు — యాస, ఇంటిపేరు, పరిసరం, వృత్తి — ప్రతి తరంతో మరుగున పడిపోయే కొద్దీ, ప్రొటెస్టంట్ ఆంగ్లో-అమెరికన్ మెజారిటీ నుండి భౌతికంగా వేరుచేయలేని వారిగా మారిపోయారు. కొందరు చరిత్రకారులు దీనిని ఐరిష్ మరియు ఇటాలియన్లు విస్తరిస్తున్న “తెలుపు” వర్గంలో “మారిపోవడం“గా అభివర్ణిస్తారు; మరికొందరు వారిని ఎన్నడూ వేరైన జాతిగా పరిగణించలేదని, ఘర్షణ ఎల్లప్పుడూ వర్గ మరియు మతం ఆధారితమైనదని, జాతి ఆధారితమైనది కాదని వాదిస్తారు. ఏ పక్షమైనా, దృశ్యమాన మరియు వినికిడి గుర్తులు మాయమైనప్పుడు, పక్షపాతానికి అంటుకోవడానికి ఏదీ మిగిలి ఉండలేదు. ఇది బోస్నియా మరియు జర్మనీ నుండి నిర్మాణాత్మకంగా భిన్నమైనది, అక్కడ వివక్షకు గుర్తు మెజారిటీ రాజకీయంగా పునరుజ్జీవింపజేయాలని ఎంచుకున్న మత-జాతి లేబుల్, సమ్మిళితతతో పాటు సహజంగా మాయమయ్యే దృశ్యమాన లక్షణం కాదు.

భారత ఉపఖండం

ప్రశ్న: రచయిత ప్రस्తావించిన ఉదాహరణ — భారతీయ ముస్లింలు — ఈ నమూనాకు ఎలా సరిపోతుంది?

ముస్లింలు వేయి సంవత్సరాలకు పైగా ఉపఖండంలో నివసిస్తున్నారు మరియు ప్రాంతీయ భాష, దుస్తులు, ఆహారం, కళ మరియు సామాజిక ఆచారాలను ఆ స్థాయిలో స్వీకరించారు, ఫలితంగా ఉమ్మడి సంయుక్త సంస్కృతులు ఏర్పడ్డాయి (ఉదాహరణకు ఇండో-పర్షియన్ ఆస్థాన సంస్కృతి, ప్రాంతీయ భాషా సాహిత్యం, మరియు సమాజాల మధ్య ఉమ్మడి పండుగలు మరియు వంటకాలు). ఈ లోతైన సాంస్కృతిక సమ్మిళితత ఉన్నప్పటికీ, ఒక శతాబ్దానికి పైగా అడపాదడపా మత-సామాజిక హింస జరుగుతూ వచ్చింది, ఇది మత-సామాజిక గీతల వెంట నిర్వహించబడుతుంది, ఏ దృశ్యమాన సాంస్కృతిక భేదం వెంట కాదు. బోస్నియాలో జరిగినట్లే, నిర్ణయాత్మక గుర్తు వర్గపరమైన మత గుర్తింపు, ఒక వ్యక్తి లేదా సమాజం నిజంగా సాధించిన భాషా, వంటకాల, లేదా దుస్తుల సమ్మిళితత స్థాయి కాదు.

భాగం మూడు — అనుభావిక తీర్పు

ప్రశ్న: తరాలు మరియు రాజకీయ ఒత్తిడి ఉన్నప్పటికీ, వంద శాతం సమ్మిళితతతో పాటు పూర్తి సమాన వ్యవహారం కూడా కొనసాగిన నమోదైన ఉదాహరణ చరిత్రలో ఎప్పుడైనా ఉందా?

ఇక్కడ పరిశీలించిన చారిత్రక ఆధారాలలో ఇలాంటి స్పష్టమైన ఉదాహరణ లేదు. అత్యంత దగ్గరి ఉదాహరణలు (ఐరిష్ మరియు ఇటాలియన్ అమెరికన్లు) కూడా తరాల తరువాత కూడా అవశేష మూస భావనలను కలిగి ఉంటాయి, మరియు అవి ఒక ప్రత్యేక పరిస్థితిలో — మెజారిటీతో ముందుగా ఉన్న భౌతిక సారూప్యత — విజయం సాధించాయి, ఇది ప్రతి మైనారిటీ పరిస్థితికి సాధారణీకరించబడదు. చరిత్రలో అత్యంత పూర్తిగా సమ్మిళితమైన ఉదాహరణలు (బోస్నియన్ ముస్లింలు, జర్మన్ యూదులు) కూడా, రాజకీయ పరిస్థితులు మారినప్పుడు సమ్మిళితత వ్యవస్థీకృత హింసను నిరోధించడంలో ఎంత పూర్తిగా విఫలమవగలదో చూపే అత్యంత స్పష్టమైన ఉదాహరణలలో ఉన్నాయి. సమ్మిళితత సాధారణ, దైనందిన ఘర్షణను తగ్గించేలా అనిపిస్తుంది; కానీ ఆతిథ్య జనాభాలోని ఉన్నత వర్గం వారసత్వ గుర్తింపును లక్ష్యంగా పునరుజ్జీవింపజేయాలని నిర్ణయించుకునే సంక్షోభానికి వ్యతిరేకంగా ఇది నమ్మదగిన రక్షణగా పనిచేయదు.

ప్రశ్న: అయితే సమ్మిళితత డిమాండ్ ఒక మాయా దృశ్యం (మిరాజ్) వంటిదా?

ఒక గ్యారంటీగా, అవును. తగినంత సాంస్కృతిక అనుసరణ మైనారిటీ యొక్క వివక్షకు గురికావడాన్ని శాశ్వతంగా రద్దు చేస్తుందనే ఈ అంచనా, ఇక్కడ పరిశీలించిన ఉదాహరణల ద్వారా మద్దతు పొందదు, ప్రత్యేకించి ఆతిథ్య సమాజం వాస్తవ ప్రవర్తన లేదా విశ్వాసం కాకుండా, వారసత్వ వర్గాన్ని — మతం, జాతి, లేదా దృశ్యమాన లక్షణాన్ని — నిర్ణయాత్మక గుర్తుగా పరిగణించిన చోట. సామాజిక శాస్త్రవేత్తలు దీనిని మతం లేదా జాతి యొక్క “రేషియలైజేషన్” (జాతీయీకరణ) అని పిలుస్తారు: జీవశాస్త్రపరంగా జాతిపరమైనది కాని ఒక వర్గాన్ని, మెజారిటీ స్థిరమైన, వారసత్వ, మరియు ప్రవర్తనతో మారని “అన్యత్వం” గుర్తుగా పరిగణించే ప్రక్రియ. ఈ జాతీయీకరణ జరిగే చోట, ఎంత సాంస్కృతిక లేదా నిర్మాణాత్మక సమ్మిళితత అయినా నిజంగా ముఖ్యమైన కోణాన్ని — స్వీకరణ కోణాన్ని, ఇది పూర్తిగా ఆతిథ్య సమాజం చేతిలో ఉంటుంది, వలసదారు చేతిలో కాదు — చేరుకోలేదు.

భాగం నాలుగు — ఖురాన్ చట్రం: సమ్మిళితత దాటి, పరస్పర గుర్తింపు వైపు

ప్రశ్న: ఖురాన్ ఈ సమస్యకు ఒక చట్రాన్ని అందిస్తుందా, లేదా దానిని వర్ణించడం మాత్రమేనా?

ఇది స్పష్టమైన చట్రాన్ని అందిస్తుంది, మరియు ఈ చట్రం “ఆచరణాత్మక శాంతి ఒప్పందంగా సహనం” కాదని గమనించడం ముఖ్యం. ఇది ఒక ధార్మిక వాదన: భేదం ఉద్దేశపూర్వకంగా కోరుకోబడింది, వివాదాస్పద విషయాలపై తీర్పు అల్లాహ్‌కు వదిలివేయబడింది, మరియు భేదాన్ని విలువల శ్రేణిక్రమంగా మార్చడమే అసలు చెడుతనం — అది పుట్టించిన భేదం కాదు.

ధార్మిక మరియు చట్టపరమైన వైవిధ్యం గురించి

“అల్లాహ్ కోరుకుంటే, మీ అందరినీ ఒకే సమాజంగా చేసేవాడు; కానీ ఆయన మీకు ఇచ్చిన దానిలో మిమ్మల్ని పరీక్షించాలని కోరుకున్నాడు. కాబట్టి మంచి పనులలో ఒకరితో ఒకరు పోటీపడండి. మీరందరూ అల్లాహ్ వద్దకే తిరిగి వెళ్ళవలసి ఉంది, అప్పుడు మీరు భేదాభిప్రాయాలు కలిగి ఉన్న విషయాలపై ఆయన మీకు సత్యాన్ని తెలియజేస్తాడు.” (ఖురాన్, సూరా అల్-మాయిదా, 5:48)

ఈ ఆయత్‌పై మౌలానా మౌదూదీ తఫ్సీర్ ఇలా చెబుతుంది: అల్లాహ్‌కు మానవాళి అందరికీ ఒకే చట్ట నియమావళిని ఇచ్చి, ఆదేశం ద్వారా అందరినీ ఒకే సమాజంగా చేయడం సాధ్యమే. ఇది జరగకపోవడం ఉద్దేశపూర్వకమైనదని చెప్పబడింది: వివిధ సమాజాల మధ్య ధార్మిక మరియు చట్టపరమైన వైవిధ్యం పరీక్ష కొరకు ఒక సాధనం, మరియు ఎవరు సరైనవారో అనే అంతిమ తీర్పు ఇహలోకంలో ఆధిపత్యం సాధించడం ద్వారా కాకుండా, పరలోకంలో నిర్ణయించబడుతుంది.

జాతి, తెగ మరియు వర్ణ వైవిధ్యం గురించి

“ఓ మానవులారా! మేము మిమ్మల్ని ఒక పురుషుడు మరియు ఒక స్త్రీ నుండి సృష్టించాము, మరియు మీరు ఒకరినొకరు తెలుసుకోవడానికి మిమ్మల్ని జాతులు మరియు తెగలుగా చేశాము. అల్లాహ్ దృష్టిలో మీలో అత్యంత గౌరవనీయుడు అత్యంత భయభక్తులు కలిగినవాడే.” (ఖురాన్, సూరా అల్-హుజురాత్, 49:13)

ఈ ఆయత్‌పై మౌలానా మౌదూదీ తఫ్సీర్ ఈ పత్రం ఆరంభంలో అడిగిన ప్రశ్నకు నేరుగా సంబంధించినది. వర్ణం, రూపురేఖలు, భాష మరియు జీవనశైలిలోని భేదాలు మానవాళి భూమిపై విస్తరించడంలో అనివార్యమైన పరిణామమని ఆయన చెబుతారు — కానీ ఈ సహజ భేదం ఎన్నడూ దానిపై ఆధిపత్య వ్యవస్థను నిర్మించడానికి అనుమతించలేదని ఆయన నొక్కి చెబుతారు: ఏ జాతీ మరొక జాతిపై ఆధిపత్యం చెందదు, ఏ వర్ణం మరొక వర్ణాన్ని తక్కువగా చూడదు. మానవాళిని జాతులు మరియు తెగలుగా విభజించడం వెనుక చెప్పబడిన ఉద్దేశం పరస్పర గుర్తింపు మరియు సహకారం. ఈ గుర్తింపు చిహ్నాన్ని ధ్వేషానికి లేదా హింసకు ఆధారంగా మార్చడం, ఆయన వివరణ ప్రకారం, మూలంలో హానిచేయనిదిగా చేయబడిన దాని వక్రీకరణ — ఇది వైవిధ్యం యొక్క అనివార్య పరిణామం కాదు.

ప్రశ్న: ఇది సెక్యులర్ బహుళత్వం లేదా బహుళ సాంస్కృతికత నుండి ఎలా భిన్నంగా ఉంటుంది?

సెక్యులర్ బహుళత్వం సాధారణంగా ఆచరణాత్మక కారణాలపై సహజీవనానికి వాదిస్తుంది: ఇది సంఘర్షణను తగ్గిస్తుంది, ఇది న్యాయమైనది, ఇది వ్యక్తిగత హక్కులను గౌరవిస్తుంది. ఖురాన్ చట్రం దానికంటే బలమైన వాదనను చేస్తుంది — చట్టం, జాతి, తెగ మరియు వర్ణం యొక్క వైవిధ్యం స్వయంగా ఒక ఉద్దేశపూర్వక రూపకల్పనలో భాగం, దానికి ఒక చెప్పబడిన లక్ష్యం ఉంది (5:48లో పరీక్ష; 49:13లో పరస్పర గుర్తింపు), మరియు మానవుల మధ్య భేదం చూపడానికి న్యాయబద్ధమైన ఏకైక కొలమానం తఖ్వా (అల్లాహ్ స్పృహ మరియు సదాచారం), ఇది అదృశ్యమైనది, వ్యక్తిగతమైనది, మరియు వంశం, భాష లేదా రూపంతో ఎలాంటి సంబంధం లేనిది. ఇది ఆతిథ్య సమాజం నిరంతరం తప్పుగా అర్థం చేసుకుంటున్న ప్రశ్నను పూర్తిగా మార్చివేస్తుంది: రక్షణ సంపాదించడానికి దృశ్యమాన లేదా వర్గపరమైన భేదాన్ని తుడిచివేయడం వలసదారు పని కాదు; భేదం యొక్క గుర్తింపును విలువల శ్రేణిక్రమంగా లేదా హింసకు సమర్థనగా మార్చకుండా ఉండటం ఆతిథ్య సమాజం యొక్క నైతిక బాధ్యత.

ప్రశ్న: అయితే కలిసి జీవించడం అనే ఆచరణాత్మక ప్రశ్నకు ఇది మనను ఎక్కడికి తీసుకువెళుతుంది?

ఇది బాధ్యత యొక్క కేంద్రాన్నే మార్చివేస్తుంది. భాగం మూడులో ఉన్న చారిత్రక ఆధారాలు, సమ్మిళితత ద్వారా అంగీకారాన్ని “సంపాదించుకోవడం” అనే భారం దాదాపు పూర్తిగా మైనారిటీలపై ఉంచబడిందని, మరియు ఈ భారం నమ్మదగిన ఫలితాన్ని ఇవ్వదని చూపుతాయి — బోస్నియా మరియు జర్మనీ చూపేది ఏమిటంటే, పూర్తి సాంస్కృతిక సమ్మిళితత కూడా రాజకీయంగా పునరుజ్జీవింపజేయబడిన వర్గ-లేబుల్ చేత అధిగమించబడవచ్చు. ఖురాన్ చట్రం, భవిష్యత్ రక్షణ ఆశతో ఈ భారాన్ని మోస్తూ ఉండాలని మైనారిటీని కోరదు. ఇది మెజారిటీని భేదాన్ని గుర్తించాలని, దానిని సమం చేయడానికి ప్రయత్నించకుండా ఉండాలని కోరుతుంది — మరియు చివరికి వ్యక్తులను తమ చుట్టూ ఉన్న వ్యక్తుల నుండి తాము ఎంత వేరుచేయలేని వారిగా మార్చుకున్నారనే దానితో ఎలాంటి సంబంధం లేని ఒక ప్రమాణానికి జవాబుదారీగా చేస్తుంది.

ముగింపు వ్యాఖ్య

సమ్మిళితత రక్షణను సంపాదించిపెడుతుందనే ఈ అంచనా, ఇక్కడ ప్రस्तुతించిన చారిత్రక ఆధారాల భారం ద్వారా మద్దతు పొందదు. సాంస్కృతిక అనుసరణ దైనందిన ఘర్షణను తగ్గించగలదు, మరియు కొన్ని నమోదైన ఉదాహరణలలో (ఐరిష్ మరియు ఇటాలియన్ అమెరికా) ఇది చివరికి వివక్షను క్షీణింపజేసింది — కానీ అక్కడ కూడా దృశ్యమాన భేద గుర్తులు పూర్తిగా మాయమైనప్పుడు మాత్రమే. నిర్ణయాత్మక గుర్తు మతం లేదా జాతి అయి, దానిని స్థిరమైన, వారసత్వ వర్గంగా పరిగణించే చోట — బోస్నియాలో, నాజీ జర్మనీలో, మరియు భారతదేశంలో మత-సామాజిక సంబంధాల దీర్ఘకాల చరిత్రలో జరిగినట్లుగా — సమ్మిళితత, అది ఎంత పూర్తిగా ఉన్నా, రాజకీయ పరిస్థితులు ఎవరికైనా ఈ వర్గాన్ని ఉపయోగకరంగా మార్చిన తరువాత, హింసను నిరోధించడంలో నమ్మదగినదిగా నిరూపించబడలేదు. ఖురాన్ మైనారిటీల నుండి మరింత సమ్మిళితతను డిమాండ్ చేయడం ద్వారా దీనిని పరిష్కరించదు. ఇది బాధ్యత దిక్కును మార్చడం ద్వారా దీనిని పరిష్కరిస్తుంది: భేదం ఉద్దేశపూర్వకమైనది మరియు సార్థకమైనది, ప్రజలను విభజించే విషయాలపై తీర్పు అల్లాహ్ చేతిలో ఉంటుంది, మరియు పరిశీలనను తట్టుకుని నిలబడే గౌరవానికి ఏకైక ప్రమాణం ప్రవర్తన యొక్క సదాచారం — రూపం, ఆచారం, లేదా చట్టం యొక్క సారూప్యత కాదు.

— తులనాత్మక తఫ్సీర్ సిరీస్, ఫార్‌వన్‌క్రియేటర్

పేజీ

आत्मसातीकरण, पहचान, और सह-अस्तित्व

एक प्रश्नोत्तर अध्ययन — उस माँग पर जो विश्व बार-बार अपने अल्पसंख्यकों से करता है

तुलनात्मक तफ़सीर श्रृंखला  |  फॉरवनक्रिएटर

 

यह पत्र उस मांग की जांच करता है जो इतिहास में बार-बार प्रवासी और अल्पसंख्यक समुदायों से की जाती रही है: आत्मसात हो जाओ, और तुम्हें अपना स्वीकार कर लिया जाएगा। बोस्निया, नाज़ी जर्मनी, भारतीय उपमहाद्वीप, और अमेरिका में यूरोपीय प्रवासियों के अनुभव जैसे प्रलेखित ऐतिहासिक उदाहरणों के आधार पर, यह एक सीधा अनुभवजन्य प्रश्न पूछता है: क्या सांस्कृतिक और व्यवहारिक आत्मसातीकरण, अपने आप में, भेदभाव और हिंसा से सुरक्षा की विश्वसनीय गारंटी देता है? इसके बाद यह कुरआन की ओर मुड़ता है, एक ऐसे ढाँचे के लिए जो इस प्रश्न के उत्तर पर निर्भर नहीं करता।

भाग एक — शब्द की परिभाषा

प्रश्न: “आत्मसातीकरण” (Assimilation) का वास्तव में क्या अर्थ है?

समाजशास्त्र में आत्मसातीकरण कोई एक चीज़ नहीं बल्कि आपस में जुड़ी हुई कई प्रक्रियाओं का समूह है, जिन्हें पहली बार मिल्टन गॉर्डन (1964) ने व्यवस्थित रूप से प्रस्तुत किया। उन्होंने उन विभिन्न आयामों को पहचाना जिनके माध्यम से एक अल्पसंख्यक मेज़बान समाज में घुल-मिल सकता है:

• सांस्कृतिक आत्मसातीकरण (Acculturation) — मेज़बान समाज की भाषा, वेशभूषा, खान-पान, रीति-रिवाज और मनोरंजन की आदतें अपनाना।

• संरचनात्मक आत्मसातीकरण — मेज़बान समाज की संस्थाओं में प्रवेश: कार्यस्थल, संगठन, स्कूल, सामाजिक दायरे।

• वैवाहिक आत्मसातीकरण — बहुसंख्यक आबादी के साथ अंतरविवाह।

• पहचान-आत्मसातीकरण — स्वयं को पूर्णतः मेज़बान राष्ट्र का सदस्य मानना, जबकि अल्पसंख्यक पहचान धीरे-धीरे क्षीण हो जाए।

• स्वीकार्यता-आत्मसातीकरण — बहुसंख्यक की ओर से पूर्वाग्रह और भेदभाव का अभाव। यह आयाम पूर्णतः मेज़बान समाज पर निर्भर है, प्रवासी पर नहीं।

गॉर्डन की अपनी चेतावनी ही इस पूरे पत्र का केंद्र है: यदि मेज़बान समाज में पूर्वाग्रह बना रहे, तो आत्मसातीकरण की प्रक्रिया अनिश्चित काल तक रुक सकती है, चाहे अल्पसंख्यक हर अन्य आयाम में पूरी तरह घुल-मिल गया हो।

प्रश्न: जब लोग आत्मसातीकरण की मांग करते हैं, तो वे आमतौर पर किस आयाम की बात कर रहे होते हैं?

सार्वजनिक विमर्श में “आत्मसातीकरण” का अर्थ लगभग हमेशा पहला आयाम ही होता है — सांस्कृतिक आत्मसातीकरण: रूप-रंग, भाषा, वेशभूषा, भोजन, त्योहार और दृश्य रीति-रिवाज। इसका अर्थ कभी संरचनात्मक, वैवाहिक या पहचान-आत्मसातीकरण नहीं होता, और स्वीकार्यता-आत्मसातीकरण की तो बात ही नहीं की जाती, क्योंकि यह प्रवासी के नियंत्रण में नहीं है। यही असंगति इस समस्या की जड़ है जिसकी जांच यह पत्र करता है: मांग उस आयाम पर रखी जाती है जिसे प्रवासी सबसे कम प्रभावी ढंग से नियंत्रित कर सकता है, जबकि वह आयाम जो वास्तव में सुरक्षा और सम्मान निर्धारित करता है, वह पूरी तरह मेज़बान के नियंत्रण में होता है।

भाग दो — ऐतिहासिक उदाहरण

उच्च आत्मसातीकरण के बाद उत्पीड़न के उदाहरण

प्रश्न: क्या बोस्नियाई मुसलमान आस-पास की स्लाव संस्कृति में आत्मसात हो गए थे?

हाँ, अत्यधिक मात्रा में। बोस्नियाक (बोस्नियाई मुसलमान) बोस्नियाई सर्ब और क्रोएट लोगों से किसी अलग नस्लीय या जातीय मूल के नहीं हैं — तीनों एक ही दक्षिण स्लाव समूह से वंशज हैं, और मुख्य अंतर केवल उस धर्म का था जिसे उनके पूर्वजों ने अपनाया (ओटोमन शासन के अंतर्गत इस्लाम, या रूढ़िवादी ईसाई धर्म, या कैथोलिक धर्म)। बोस्नियाई मुसलमान 1890 के दशक से निरंतर अधिक धर्मनिरपेक्ष होते जा रहे थे, और यूरोप का सबसे धार्मिक रूप से उदार मुस्लिम समुदाय माने जाते थे। वे अपने सर्ब और क्रोएट पड़ोसियों जैसी ही भाषा बोलते, समान भोजन करते, और अक्सर रूप-रंग व दैनिक रीति-रिवाज में उनसे अप्रभेद्य थे।

प्रश्न: क्या इस आत्मसातीकरण ने उन्हें सुरक्षा दी?

नहीं। जब 1990 के दशक में सर्बियाई और क्रोएशियाई राष्ट्रवाद ने धार्मिक-जातीय पहचान को राजनीतिक हथियार के रूप में सक्रिय किया, तो बोस्नियाक पहचान को पुनः एक लक्ष्य श्रेणी के रूप में जीवित कर दिया गया — इस बात की परवाह किए बिना कि कोई व्यक्ति कितना धर्मनिरपेक्ष, अंतर्विवाहित, या सांस्कृतिक रूप से अप्रभेद्य था। बोस्नियाई नरसंहार और व्यापक जातीय सफाई अभियान ने धर्मनिष्ठ और अधर्मनिष्ठ मुसलमानों, या आत्मसातीकृत और पारंपरिक समुदायों के बीच कोई अंतर नहीं किया। निर्णायक तत्व पहचान का लेबल था, जीवनशैली नहीं।

प्रश्न: क्या मुस्लिम अनुभव से बाहर यूरोप में इस जैसा कोई उदाहरण है?

नाज़ी काल से पूर्व जर्मनी का यहूदी समुदाय इसकी सबसे स्पष्ट समानांतर मिसाल है, और यह बोस्निया से आधी सदी पहले की बात है। 1933 तक, जर्मन यहूदी संभवतः विश्व का सबसे अधिक आत्मसातीकृत यहूदी समुदाय थे। अधिकांश सदियों से जर्मनी में थे, जर्मन उनकी प्रथम भाषा थी, वे स्वयं को पूर्णतः जर्मन मानते थे, और गैर-यहूदियों के साथ विवाह की दर लगभग एक-चौथाई थी। एक जर्मन उदारवादी रब्बी, बेनो जैकब ने 1927 में इस स्थिति को सटीक रूप से व्यक्त किया: जर्मन यहूदी “कर्मवाचक रूप में आत्मसातीकृत” थे — अर्थात उन्होंने जर्मन सांस्कृतिक मूल्यों को पूर्णतः अपना लिया था — परंतु “कर्तावाचक रूप में आत्मसातीकृत” नहीं थे, अर्थात जर्मन समाज ने उन्हें वास्तव में कभी अपने भीतर समाहित नहीं किया। इस टिप्पणी के छह वर्षों के भीतर, होलोकॉस्ट का सिलसिला शुरू हो गया। हर सांस्कृतिक और संरचनात्मक आयाम में आत्मसातीकरण, स्वीकार्यता-आत्मसातीकरण उत्पन्न नहीं कर सका — वही एकमात्र आयाम जो जीवन और अस्तित्व का निर्धारण करता है।

प्रश्न: दोनों उदाहरणों में सामान्य तंत्र क्या है?

बोस्निया और जर्मनी, दोनों में, लक्षित आबादी की पहचान के लिए उपयोग किया गया चिह्न न तो शारीरिक रूप था, न जीवनशैली, न धार्मिक आचरण की तीव्रता — बल्कि एक विरासत में मिला श्रेणी-लेबल (मुसलमान, यहूदी) था जिसे राजनीतिक तत्वों ने अपने उद्देश्यों के लिए एक स्थिर और अपवर्जक पहचान के रूप में उपयोग करने का चुनाव किया। आत्मसातीकरण दैनिक तनाव को कम कर सकता है, और सामान्य समय में व्यक्तियों के साथ व्यवहार को वास्तव में सुधार सकता है। परंतु यह किसी राजनीतिक संकट के विरुद्ध सुरक्षा की गारंटी नहीं बनता, जिसमें मेज़बान आबादी के सत्ताधारी तत्वों को पहचान-श्रेणी को पुनः सक्रिय करने से लाभ होता है।

एक उदाहरण जहाँ आत्मसातीकरण के “सफल” होने का दावा किया जाता है

प्रश्न: क्या कोई वास्तविक ऐतिहासिक प्रति-उदाहरण है — जहाँ आत्मसातीकरण ने वास्तव में स्वीकृति दिलाई हो?

अमेरिका में आयरिश और इतालवी कैथोलिक प्रवासी मानक उदाहरण माने जाते हैं। दोनों समूहों को उन्नीसवीं और बीसवीं सदी की शुरुआत में गंभीर और निरंतर भेदभाव का सामना करना पड़ा — धार्मिक पूर्वाग्रह, रोज़गार और आवास से वंचित किया जाना, और इतालवियों के मामले में सामूहिक हिंसा और सरेआम हत्याएँ। लगभग दो से तीन पीढ़ियों में, यह भेदभाव काफी हद तक कम हो गया, जिसमें अंतर्विवाह, आर्थिक उन्नति, और अमेरिकी मुख्यधारा की संस्थाओं व राजनीति में प्रवेश ने सहायता की।

प्रश्न: यह बोस्निया और जर्मनी में सफल क्यों नहीं हुआ, परंतु यहाँ हुआ?

इतिहासकार सटीक तंत्र पर असहमत हैं, परंतु इस मूल बिंदु पर सहमत हैं जो यहाँ महत्वपूर्ण है: आयरिश और इतालवी प्रवासी शारीरिक रूप से, हर पीढ़ी के साथ, प्रोटेस्टेंट एंग्लो-अमेरिकी बहुसंख्यक से अप्रभेद्य हो चुके थे, जब उनका धार्मिक और जातीय चिह्न — उच्चारण, उपनाम, मोहल्ला, पेशा — धीरे-धीरे लुप्त हो गया। कुछ विद्वान इसे आयरिश और इतालवियों के “श्वेत” श्रेणी में शामिल हो जाने के रूप में वर्णित करते हैं; अन्य का तर्क है कि उन्हें कभी अलग नस्ल माना ही नहीं गया था और तनाव सदैव वर्ग और धर्म पर आधारित था, नस्ल पर नहीं। किसी भी स्थिति में, जब दृश्य और श्रव्य चिह्न समाप्त हो गए, तो पूर्वाग्रह के पास टिके रहने के लिए कुछ शेष नहीं रहा। यह बोस्निया और जर्मनी से संरचनात्मक रूप से भिन्न है, जहाँ भेदभाव का चिह्न एक धार्मिक-जातीय लेबल था जिसे बहुसंख्यक ने राजनीतिक रूप से पुनः सक्रिय करने का चुनाव किया, न कि कोई दृश्य विशेषता जो आत्मसातीकरण के साथ स्वतः मिट जाए।

भारतीय उपमहाद्वीप

प्रश्न: लेखक द्वारा प्रस्तुत उदाहरण — भारतीय मुसलमान — इस प्रतिमान में कैसे फिट होता है?

मुसलमान एक हज़ार वर्षों से अधिक समय से उपमहाद्वीप में रहते आए हैं और उन्होंने क्षेत्रीय भाषा, वेशभूषा, भोजन, कला और सामाजिक रीति-रिवाज को इस सीमा तक अपनाया कि साझा संमिश्रित संस्कृतियाँ अस्तित्व में आईं (जैसे इंडो-फ़ारसी दरबारी संस्कृति, क्षेत्रीय भाषाओं का साहित्य, और समुदायों के बीच साझा त्योहार व व्यंजन)। इस गहन सांस्कृतिक आत्मसातीकरण के बावजूद, एक सदी से अधिक समय से समय-समय पर सांप्रदायिक हिंसा होती रही है, जो धार्मिक-सांप्रदायिक रेखाओं पर संगठित होती है, किसी दृश्य सांस्कृतिक अंतर की रेखा पर नहीं। जैसा बोस्निया में हुआ, निर्णायक चिह्न श्रेणीगत धार्मिक पहचान है, न कि किसी व्यक्ति या समुदाय द्वारा वास्तव में प्राप्त भाषाई, पाक-कला या वेशभूषा संबंधी आत्मसातीकरण की मात्रा।

भाग तीन — अनुभवजन्य निर्णय

प्रश्न: क्या इतिहास में कभी ऐसा कोई प्रलेखित उदाहरण है जिसमें शत-प्रतिशत आत्मसातीकरण के साथ पूर्णतः समान व्यवहार भी रहा हो, और यह पीढ़ियों तथा राजनीतिक दबाव के बावजूद बना रहा हो?

यहाँ विचारित ऐतिहासिक प्रमाणों में ऐसा कोई स्पष्ट उदाहरण मौजूद नहीं है। सबसे निकटतम सन्निकटन (आयरिश और इतालवी अमेरिकी) भी पीढ़ियों बाद तक अवशिष्ट रूढ़िबद्ध धारणाएँ रखते हैं, और वे एक विशेष शर्त के अंतर्गत सफल हुए — बहुसंख्यक के साथ पूर्व-विद्यमान शारीरिक समानता — जो प्रत्येक अल्पसंख्यक स्थिति पर लागू नहीं होती। इतिहास के सबसे पूर्ण रूप से आत्मसातीकृत उदाहरण (बोस्नियाई मुसलमान, जर्मन यहूदी) भी उन स्पष्टतम उदाहरणों में शामिल हैं जो दर्शाते हैं कि राजनीतिक परिस्थितियाँ बदलने पर आत्मसातीकरण कितनी पूर्णता से संगठित हिंसा को रोकने में असफल हो सकता है। आत्मसातीकरण सामान्य, दैनिक तनाव को कम करता प्रतीत होता है; परंतु यह ऐसे संकट के विरुद्ध विश्वसनीय सुरक्षा नहीं बनता जिसमें मेज़बान आबादी का अभिजात वर्ग विरासत में मिली पहचान को लक्ष्य के रूप में सक्रिय करने का चुनाव करता है।

प्रश्न: तो क्या आत्मसातीकरण की मांग एक प्रकार का मृगतृष्णा है?

एक गारंटी के रूप में, हाँ। यह प्रत्याशा कि पर्याप्त सांस्कृतिक अनुकूलन अल्पसंख्यक की भेदभाव के प्रति संवेदनशीलता को स्थायी रूप से समाप्त कर देगा, यहाँ जांचे गए उदाहरणों से समर्थित नहीं होती, विशेष रूप से जहाँ मेज़बान समाज किसी विरासत में मिली श्रेणी — धर्म, जातीयता, या दृश्य विशेषता — को वास्तविक व्यवहार या विश्वास के स्थान पर निर्णायक चिह्न के रूप में मानता है। समाजशास्त्री इसे धर्म या जातीयता का “नस्लीकरण” (Racialization) कहते हैं: एक ऐसी प्रक्रिया जिसमें एक श्रेणी जो जैविक रूप से नस्लीय नहीं है, उसे बहुसंख्यक एक स्थिर, वंशानुगत, और व्यवहार से अप्रभावित “अन्यता” के चिह्न के रूप में मानता है। जहाँ यह नस्लीकरण होता है, वहाँ कोई भी मात्रा का सांस्कृतिक या संरचनात्मक आत्मसातीकरण उस आयाम तक नहीं पहुँचता जो वास्तव में महत्वपूर्ण है — स्वीकार्यता का आयाम, जो पूर्णतः मेज़बान समाज के हाथ में है, प्रवासी के नहीं।

भाग चार — एक कुरआनी ढाँचा: आत्मसातीकरण से आगे, पहचान की ओर

प्रश्न: क्या कुरआन इस समस्या का कोई समाधान प्रस्तुत करता है, या केवल इसका वर्णन?

यह एक स्पष्ट ढाँचा प्रस्तुत करता है, और यह ध्यान देने योग्य है कि यह ढाँचा “व्यावहारिक शांति-संधि के रूप में सहनशीलता” नहीं है। यह एक धार्मिक दावा है कि भिन्नता जानबूझकर चाही गई है, विवादित मामलों का निर्णय अल्लाह के हाथ में है, और भिन्नता को मूल्य के पदानुक्रम में बदल देना ही वह भ्रष्टाचार है जिससे बचना है — वह भिन्नता नहीं जिससे यह उत्पन्न हुई।

धार्मिक और विधिक विविधता के विषय में

“और यदि अल्लाह चाहता तो तुम सबको एक ही समुदाय बना देता, परंतु उसने यह चाहा कि वह तुम्हें उस चीज़ में परखे जो उसने तुम्हें दी है। अतः नेक कार्यों में एक-दूसरे से आगे बढ़ने का प्रयास करो। तुम सबको अल्लाह ही की ओर लौटना है, फिर वह तुम्हें उन बातों की सच्चाई बताएगा जिनमें तुम मतभेद रखते थे।” (कुरआन, सूरह अल-मा’इदा, 5:48)

इस आयत पर मौलाना मौदूदी की तफ़सीर बताती है कि अल्लाह के लिए संभव था कि पूरी मानवता को एक ही विधिक संहिता दे देता, और आदेश से सबको एक ही समुदाय बना देता। यह न होना जानबूझकर बताया गया है: विभिन्न समुदायों के बीच धार्मिक और विधिक विविधता परीक्षा का एक माध्यम है, और यह कि कौन सही था, इसका अंतिम निर्णय आख़िरत में होगा, इस संसार में प्रभुत्व प्राप्त करने से निर्धारित नहीं होगा।

जातीय, कबीलाई और रंग संबंधी विविधता के विषय में

“हे मानव जाति! हमने तुम्हें एक पुरुष और एक स्त्री से उत्पन्न किया, और तुम्हें राष्ट्रों और कबीलों में इस प्रकार विभाजित किया कि तुम एक-दूसरे को पहचान सको। अल्लाह की दृष्टि में तुम में सबसे अधिक सम्माननीय वह है जो सबसे अधिक धर्मनिष्ठ (मुत्तक़ी) है।” (कुरआन, सूरह अल-हुजुरात, 49:13)

इस आयत पर मौलाना मौदूदी की तफ़सीर सीधे उस प्रश्न से संबंधित है जिससे यह पत्र आरंभ हुआ था। वे बताते हैं कि रंग, रूप, भाषा और जीवनशैली के भेद मानवता के पृथ्वी पर फैलने का एक अनिवार्य परिणाम थे — परंतु ज़ोर देते हैं कि इस प्राकृतिक भेद ने कभी इस बात का औचित्य नहीं दिया कि इस पर श्रेष्ठता की कोई व्यवस्था खड़ी की जाए: न कोई नस्ल दूसरी पर, न कोई रंग दूसरे को तुच्छ समझे। मानवता को राष्ट्रों और कबीलों में विभाजित करने का बताया गया उद्देश्य परस्पर पहचान और सहयोग है। इस पहचान-चिह्न को तिरस्कार या हिंसा का आधार बना देना, उनकी व्याख्या के अनुसार, उस चीज़ का भ्रष्टाचार है जो मूलतः निर्दोष बनाई गई थी — यह विविधता का अनिवार्य परिणाम नहीं है।

प्रश्न: यह धर्मनिरपेक्ष बहुलवाद या बहुसंस्कृतिवाद से किस प्रकार भिन्न है?

धर्मनिरपेक्ष बहुलवाद सामान्यतः व्यावहारिक आधारों पर सह-अस्तित्व का तर्क देता है: यह संघर्ष कम करता है, यह न्यायसंगत है, यह व्यक्तिगत अधिकारों का सम्मान करता है। कुरआनी ढाँचा इससे अधिक सशक्त बात कहता है — कि विधि, राष्ट्र, कबीले और रंग की विविधता स्वयं एक जानबूझकर बनाई गई योजना का हिस्सा है जिसका एक उद्देश्य बताया गया है (5:48 में परीक्षा; 49:13 में परस्पर पहचान), और मानवों के बीच भेद करने का एकमात्र वैध मानदंड तक़वा (अल्लाह-चेतना और सदाचार) है, जो अदृश्य, व्यक्तिगत, और वंश, भाषा या रूप-रंग से पूर्णतः असंबद्ध है। यह उस संपूर्ण प्रश्न की दिशा ही बदल देता है जिसे मेज़बान समाज लगातार गलत समझता रहा है: प्रवासी का कार्य यह नहीं है कि सुरक्षा प्राप्त करने हेतु दृश्य या श्रेणीगत भेद मिटा दे; बल्कि मेज़बान समाज का नैतिक दायित्व है कि भेद की पहचान को मूल्य के पदानुक्रम या हिंसा के औचित्य में न बदले।

प्रश्न: तो साथ रहने के व्यावहारिक प्रश्न के लिए यह हमें कहाँ ले जाता है?

यह दायित्व का केंद्र ही स्थानांतरित कर देता है। भाग तीन में दिए गए ऐतिहासिक प्रमाण दर्शाते हैं कि आत्मसातीकरण के माध्यम से स्वीकृति “अर्जित” करने का भार लगभग पूर्णतः अल्पसंख्यकों पर रखा गया है, और यह भार विश्वसनीय रूप से परिणाम नहीं देता — बोस्निया और जर्मनी दर्शाते हैं कि पूर्ण सांस्कृतिक आत्मसातीकरण भी एक राजनीतिक रूप से पुनः सक्रिय की गई श्रेणी-लेबल के अधीन हो सकता है। कुरआनी ढाँचा अल्पसंख्यक से यह मांग नहीं करता कि वह भविष्य की सुरक्षा की आशा में यह भार वहन करता रहे। यह बहुसंख्यक से मांग करता है कि वह भेद को पहचाने, उसे समतल करने का प्रयास न करे — और अंततः व्यक्तियों को एक ऐसे मानदंड के सामने उत्तरदायी ठहराता है जिसका इस बात से कोई संबंध नहीं कि उन्होंने अपने आस-पास के लोगों से स्वयं को कितना अप्रभेद्य बना लिया है।

समापन टिप्पणी

यह प्रत्याशा कि आत्मसातीकरण सुरक्षा खरीद लेगा, यहाँ प्रस्तुत ऐतिहासिक प्रमाणों के भार से समर्थित नहीं होती। सांस्कृतिक अनुकूलन दैनिक तनाव को कम कर सकता है, और कुछ प्रलेखित उदाहरणों में (आयरिश और इतालवी अमेरिका) यह अंततः भेदभाव को क्षीण कर गया — परंतु वहाँ भी केवल तब जब दृश्य भेद के चिह्न पूर्णतः मिट गए। जहाँ निर्णायक चिह्न धर्म या जातीयता हो जिसे एक स्थिर, वंशानुगत श्रेणी के रूप में माना जाता है — जैसा बोस्निया में, नाज़ी जर्मनी में, और भारत में सांप्रदायिक संबंधों के दीर्घकालिक इतिहास में हुआ — आत्मसातीकरण, चाहे कितना भी पूर्ण हो, राजनीतिक परिस्थितियों के किसी के लिए इस श्रेणी को उपयोगी बना देने के बाद, हिंसा को रोकने में विश्वसनीय सिद्ध नहीं हुआ। कुरआन इस समस्या को अल्पसंख्यकों से और अधिक आत्मसातीकरण की मांग करके हल नहीं करता। यह दायित्व की दिशा बदलकर इसे हल करता है: भिन्नता जानबूझकर और उद्देश्यपूर्ण है, जो चीज़ें लोगों को विभाजित करती हैं उनका निर्णय अल्लाह के हाथ में है, और सम्मान का एकमात्र मानदंड जो परीक्षा पर टिका रहता है वह आचरण की सदाचारिता है — रूप-रंग, रीति या विधि की समानता नहीं।

— तुलनात्मक तफ़सीर श्रृंखला, फॉरवनक्रिएटर

पृष्ठ